Afbrot

Ósakhæf börn yngri en 15 ára 
Sakhæf börn, 15 – 18 ára 
Hvað þýðir að vera á sakaskrá? 
Börn sem brotaþolar 
Fésektir og skaðabætur til þolenda afbrota
Börn sem vitni
Börn fanga 
Tollskoðanir og leit á börnum
Aðstoð og ráðgjöf í boði  

Ósakhæf börn yngri en 15 ára
Þegar börn yngri en 15 ára fremja afbrot verður þeim ekki refsað fyrir brot sín samkvæmt almennum hegningarlögum. Hins vegar er tekið á málum þeirra sem barnaverndarmálum.Tilgangurinn með rannsókn lögreglu í þessum málum er eins konar hjálpar- eða aðstoðarhlutverk við börnin og fjölskyldur þeirra.  Í barnaverndarlögum, nr. 80/2002, segir í 18. gr.:

Ef lögregla verður þess vör að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu skal hún tilkynna barnaverndarnefnd um það. Þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því skal lögregla, þegar hún fær slíkt mál til meðferðar, tilkynna það barnaverndarnefnd og gefa henni kost á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarnefnd skal tilkynna foreldri barns um slíkt mál mæli hagsmunir barnsins ekki gegn því.

Yfirleitt er lögreglan kölluð til þegar afbrot er framið og gilda þá ákveðnar reglur um samskipti lögreglunnar við börnin og forráðamenn þeirra. Þessar reglur eða öllu heldur tilmæli voru sett m.a. vegna ítrekaðra áskorana umboðsmanns barna. Í tilmælunum segir m.a.:

• Kalla skal til lögreglu ef grunur er uppi um afbrot ósakhæfs barns og skal lögreglan þá þegar hafa samband við barnaverndarnefnd.
• Rannsóknin fer m.a. fram með það fyrir augum að leiða umfang brotsins í ljós, til að ganga úr skugga um hvort aðrir kunni að eiga þátt í brotinu og svo að unnt sé að hafa uppi á og/eða skila því sem stolið var.
• Ef yfirheyra á barnið skal barnaverndarnefnd senda fulltrúa sinn á staðinn.
• Barnaverndarstarfsmaðurinn hefur síðan samband við foreldra barnsins og geta foreldrarnir verið viðstaddir yfirheyrsluna nema hagsmunir barnsins eða rannsóknarhagsmunir standi í vegi fyrir því.
• Ekki er um sakamál að ræða heldur barnaverndarmál.
• Lögreglu er að sjálfsögðu heimilt að flytja barnið á lögreglustöð til yfirheyrslu o.s.frv. Þetta verður þó alltaf að gerast með vitund barnaverndar, sem og foreldra. Talið er að ef bið eftir fulltrúa barnaverndarnefndar spilli fyrir rannsókn málsins megi lögregla byrja yfirheyrslu án viðveru hans.

Ekki má vista barn yngra en 15 ára í fangageymslu.  Ósakhæf börn verða yfirleitt ekki beitt þvingunarráðstöfunum í þágu opinberrar rannsóknar nema í algjörum undantekningartilvikum:

• Talið er heimilt að handsama ósakhæft barn og færa það á lögreglustöð án samþykkis þess í því skyni að yfirheyra það í tengslum við rannsókn á broti.
• Talið er heimilt að beita þvingunarúrræðum, eins og húsleit og líkamsleit, gagnvart börnum yngri en 15 ára.

Mikilvægt er að hafa í huga að jafnvel þó börn séu ekki sakhæf þá bera þau samt sem áður vissa ábyrgð á gerðum sínum. Það getur því verið nauðsynlegt fyrir lögreglu að taka mál föstum tökum, t.d. þegar eldri aðilar láta ósakhæf börn fremja fyrir sig brot sem ekki er hægt að refsa þeim fyrir sökum aldurs.

Sakhæf börn
Börn á aldrinum 15–18 ára eru sakhæf samkvæmt almennum hegningarlögum. Það þýðir að þau eru talin ábyrg gerða sinna og hægt er að gera þeim refsingu, brjóti þau gegn refsilögum.

Jafnvel þótt almennar reglur gildi um meðferð mála sem varða afbrot barna á aldrinum 15–18 ára eru ýmis ákvæði laga sem lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum ber að hafa hliðsjón af. Barnaverndarlögin gilda jafnt um þennan aldurshóp og þann yngri. Lögreglu ber því að tilkynna barnaverndarnefnd um öll mál þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því og skal barnaverndarstarfsmanni gefinn kostur á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarnefnd tilkynnir síðan foreldrum barns um málið nema hagsmunir barnsins mæli gegn því.

Hvað þýðir að vera á sakaskrá?
Þegar barn verður 15 ára gamalt og um leið sakhæft er byrjað að skrá á sakavottorð þess flest lögbrot sem það fremur. Þetta eru m.a. skemmdarverk, ofbeldisbrot, fíkniefnabrot, brot á áfengislögum og fölsun skilríkja.  Í sakavottorð eru skráðar upplýsingar um þau afbrot sem einstaklingur fremur. Börn og unglingar gera sér ekki alltaf grein fyrir þessum afleiðingum afbrota, þ.e. að þau geta fylgt þeim út í lífið jafnvel þó að viðkomandi hafi snúið við blaðinu og hætt allri ólögmætri hegðan. Sem dæmi um afleiðingar má nefna að atvinnurekendur óska í auknum mæli eftir sakavottorði þegar fólk sækir um vinnu og í sumum atvinnugreinum er þess krafist að fólk geti framvísað hreinu sakavottorði. Sama má segja um ýmsar menntastofnanir hérlendis sem erlendis. Það sem skráð er á sakavottorð fyrnist ekki heldur fylgir einstaklingnum alla ævina!

Börn sem brotaþolar
Við rannsókn mála þar sem grunur leikur á að brotið hafi verið gegn barni ber lögreglu að hafa strax samband við barnaverndarnefnd.  Ef um er að ræða kynferðisbrotamál ber lögreglu að tilnefna réttargæslumann sem hefur það hlutverk að gæta hagsmuna barnsins og veita því aðstoð.  Ef um er að ræða rannsókn á kynferðisbrotamáli og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn máls hefst ber lögreglu að leita til dómara sem sér um að taka skýrslu af barninu.

Þegar skýrsla er tekin af brotaþola yngri en 18 ára getur dómari kallað til kunnáttumann (sérfræðing) sér til aðstoðar. Þá eiga ákærandi, ákærði og verjandi hans ekki rétt á að vera viðstaddir ef dómari telur að nærvera þeirra geti orðið barninu sérstaklega til íþyngingar eða haft áhrif á framburð þess. Ef barnið er yngra en 14 ára má láta skýrslutökuna fara fram annars staðar en í dómssalnum, t.d. í sérstaklega innréttuðu herbergi í dómhúsinu eða í Barnahúsi.

Hér er hægt að lesa bækling gefinn út af dómsmálaráðuneytinu með upplýsingum fyrir þolendur afbrota. 

Fésektir og skaðabætur til þolenda afbrota
Samkvæmt almennum hegningarlögum geta refsingar verið tvenns konar; fangelsi og fésektir. Þegar barn verður sakhæft við 15 ára aldur getur því komið til þess að það verði dæmt til að greiða sektir vegna afbrota sem það hefur framið. Þetta á við jafnvel þó barnið verði ekki fjárráða fyrr en 18 ára.

Sama má segja um skaðabætur en þegar barn hefur valdið tjóni getur því verið gert að greiða þeim sem misgert var við skaðabætur. Samkvæmt íslenskum rétti geta börn orðið bótaskyld. Ekki er miðað við ákveðinn aldur þegar metið er hvort börn getið orðið skaðabótaskyld, heldur er miðað við hvort ætla megi að barn á sama aldri og tjónvaldur hefði skilið að hegðun sú sem um er að ræða væri hættuleg eða líkleg til að valda tjóni. Yngsta barn sem dæmt hefur verið bótaskylt í Hæstarétti var 10 ára gamalt þegar það olli tjóni.

Börn eiga að sjálfsögðu rétt á bótum sem þolendur afbrota.  Ríkissjóður greiðir bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum. Geta bæturnar verið vegna líkamstjóns, tjóns á munum og vegna miska. Miskabætur eru yfirleitt alltaf dæmdar þegar um er að ræða kynferðisbrot gegn börnum.

Börn sem vitni
Dómari metur það hverju sinni hvort barn hafi náð þeim þroska að vitnisburður þess um málsatvik skipti máli. Börn geta því verið kölluð sem vitni í dómsmálum, en það er dómarinn sem metur það í hvert og eitt skipti hvort slíkt skuli heimilað. Dómarinn byggir mat sitt þá væntanlega bæði á gagnsemi framburðarins sem og hagsmunum barnsins.

Þegar barn yngra en 18 ára er yfirheyrt sem vitni hjá lögreglu gilda ákveðnar reglur:

• Gæta skal fyllstu tillitssemi við yfirheyrslu barns sem er yngra en 18 ára.
• Ef vitni yngra en18 ára er yfirheyrt á að gefa foreldrum þess, eða öðrum þeim sem það ber traust til, kost á að vera við yfirheyrsluna. Þetta á ekki við ef viðkomandi er sjálfur kærður í málinu eða aðrar ástæður mæla því í mót.
• Gefa skal barnaverndarnefnd kost á að láta fulltrúa sinn eða starfsmann vera viðstaddan yfirheyrslu. Ef ástæða þykir til skal æskja þess að fulltrúi eða starfsmaður barnaverndarnefndar verði við yfirheyrslu.
• Barn skal yfirheyrt á heimavelli þess ef þess er kostur.
• Ef mál varðar meint kynferðisbrot gegn stúlkubarni skal kona annast yfirheyrslu. Ef þess er ekki kostur skal leitast við að yfirheyra barnið í viðurvist konu ef foreldrar eða aðrir sem barnið ber traust til geta ekki verið viðstaddir.
• Nú er vitni þolandi kynferðisbrots og skal þá, ef þess er kostur, taka skýrslu þess upp á hljóðband og jafnframt upp á myndband. Forðast skal sem unnt er að endurtaka yfirheyrslur barna.
• Öllum þeim sem orðnir eru 15 ára (og lúta íslenskri lögsögu) er skylt að koma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlega spurningum um málsatvik.  Dómari metur með hliðsjón af atvikum hverju sinni hvort barni yngra en 15 ára verði gert skylt að gefa skýrslu sem vitni. 

Börn fanga
Sum börn alast upp við að foreldrar þeirra dveljast í fangelsi í lengri eða skemmri tíma. Við slíkar aðstæður er eðlilegt að upp vakni ýmsar spurningar, t.d. varðandi það hvernig foreldrið býr, hvort hægt sé að heimsækja foreldri í fangelsi, skrifa því bréf eða hringja í það.

Hér eru nánari upplýsingar fyrir börn sem eiga foreldra í fangelsi.

Aðstoð og ráðgjöf í boði
Ef þú hefur sjálf(ur) framið afbrot er mikilvægt að viðurkenna mistök sín fyrir sjálfum sér og samfélaginu og snúa svo við blaðinu. Ef þú eða einhver sem þú þekkir er farinn að neyta fíkniefna eða stunda afbrot (er sem sagt sjálfum sér og öðrum hættulegur) er mjög mikilvægt að SEGJA FRÁ. Það er forsenda þess að barnið/unglingurinn fái aðstoð. Ef þú telur að brotið hafi verið á þér skaltu endilega leita þér upplýsinga og aðstoðar hjá einhverjum af neðangreindum aðilum.

Barnaverndarnefndir
Hér á vefsíðu Barnaverndarstofu er listi yfir allar barnaverndarnefndir landsins.

Fjölskylduráðgjöf sveitarfélaga
Mörg sveitarfélög bjóða íbúum sínum upp á fjölskylduráðgjöf. Þangað geta börn leitað til að ræða og fá lausn á vandamálum sínum. Hér er listi yfir öll sveitarfélög landsins. Með því að smella á sveitarfélagið þitt kemst þú inn á heimasíðu þess. Hafðu samband við sveitarfélagið þitt til að fá upplýsingar um fjölskylduþjónustuna.

Hjálparsími Rauða krossins, 1717
Hjálparsíminn 1717 er gjaldfrjáls og er opinn allan sólarhringinn fyrir þá sem þurfa aðstoð vegna depurðar, kvíða, þunglyndis eða sjálfsvígshugsana. Tilgangurinn með hjálparsíma Rauða krossins er að vera til staðar fyrir þá sem líður illa. Heimasíða Rauða krossins er www.redcross.is. Hér er að finna nánari upplýsingar um hjálparsímann.

Kirkjan
Mörgum finnst gott að tala við sóknarprestinn sinn eða djákna um viðkvæm og persónuleg mál enda eru þeir bundnir trúnaði. Hér er hægt að nálgast símanúmer allra presta landsins. Einnig er hægt að hafa samband við Fjölskylduþjónustu kirkjunnar sem er á Klapparstíg 25–27 í Reykjavík. Síminn er 562–3600.

Lögreglan
Lögreglan veitir upplýsingar og ráðgjöf um farveg sakamála. Á lögregluvefnum er hægt að finna öll lögregluembætti landsins á korti.

Tótalráðgjöfin
Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst. Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.