Barnavernd

Hvað er barnavernd?
Hverjir geta tilkynnt til barnaverndar?
Hvenær á að tilkynna?
Hvað gerir barnaverndarnefnd?
En ef samvinna barnaverndar og fjölskyldunnar gengur ekki upp?
Nánar um fóstur
Aðstoð og ráðgjöf í boði

Hvað er barnavernd?
Óhætt er að fullyrða að foreldrahlutverkið er ábyrgðarmesta hlutverk sem nokkur einstaklingur tekst á hendur í lífinu.  Það er foreldranna að veita börnum sínum ást, hvatningu, viðurkenningu og kærleiksríkt aðhald. Börn eiga rétt á vernd gegn líkamlegu og andlegu ofbeldi og gegn vanrækslu. Barnavernd snýst um aðstoð við börn sem búa við óviðunandi aðstæður heima hjá sér eða eru talin stofna heilsu sinni og þroska í hættu. Það eru barnaverndarnefndir sem veita börnunum aðstoð en þær eru á vegum sveitarfélaga í landinu.  Markmiðið er alltaf að bæta aðstæður barnsins eins og best hentar þörfum þess.  

Hverjir geta tilkynnt til barnaverndar?
Til að barnaverndarnefndir geti aðstoðað börnin þarf þeim að berast tilkynning um að grunur leiki á að barn búi við óviðunandi aðstæður eða að það stefni sjálfu sér í hættu. Í barnaverndarlögum er kveðið á um skyldur manna að tilkynna barnaverndarnefnd ef þeir verða þess vísir að barni sé misboðið, uppeldi þess vanrækt eða aðbúnaði þess sé svo áfátt að barninu geti stafað hætta af. Þessi skylda hvílir á okkur öllum. Sérstakar skyldur hafa þeir sem stöðu sinnar vegna eru líklegir til að þekkja til aðstæðna barna að gera barnaverndarnefnd viðvart.  Hér getur verið um að ræða kennara, presta, lækna, hjúkrunarfræðinga, þjálfara, félagsráðgjafa og fleiri.  

Tilkynnandi getur í flestum tilvikum óskað nafnleyndar gagnvart fjölskyldu barnsins. Hér er listi yfir barnaverndarnefndir landsins og upplýsingar um hvernig er best að ná í starfsmenn þeirra. Svo er líka hægt að hringja í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar.  Hann kemur því á framfæri við rétta aðila eða gefur samband áfram.

Hvenær á að tilkynna? 
Eftirfarandi atriði þarf að hafa í huga þegar metið er hvort tilkynna á um aðstæður barns eða unglings:

• Líkamleg og andleg vanræksla (þörfum barns ekki sinnt).
• Líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi á heimili (þ.m.t. börn sem vitni að ofbeldi í fjölskyldunni).
• Ung börn eru skilin eftir gæslulaus eða í umsjá annarra barna.
• Eldri börn eru skilin eftir langtímum saman og þurfa að sjá um sig sjálf.
• Léleg skólasókn.
• Börn beita ofbeldi og fremja afbrot.
• Foreldrar fara ekki með börn til læknis eða á heilsugæsluna þó að þörf sé á því.
• Há tíðni smáslysa sem auðveldlega hefði verið hægt að koma í veg fyrir.
• Endurteknir áverkar sem barnið á erfitt með að útskýra.
• Vannæring.
• Lélegur fatnaður sem hentar illa aðstæðum.
• Vímefnaneysla foreldra.

Ef um ungling er að ræða er mikilvægt að hafa eftirfarandi atriði í huga:

• Áfengis- og vímuefnaneysla.
• Léleg skólasókn.
• Endurtekin afbrot.
• Ofbeldishegðun.
• Þunglyndi, geðröskun og sjálfsvígshugleiðingar.

Lögregla skal tilkynna til barnaverndarnefndar um tilvik þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því.  

Börn og unglingar geta sjálf  leitað til barnaverndarnefnda ef þeim finnst að þau búi við slæmar aðstæður eða sæta illri meðferð, eiga í erfiðleikum eða hafa orðið fyrir áreitni, ofbeldi eða öðrum afbrotum.

Hvað gerir barnaverndarnefnd?
Þegar barnaverndarnefnd hefur fengið tilkynningu um barn metur starfsfólkið hana og ákveður hvort ástæða er til að kanna málið. Foreldri barns er þá látið vita og síðan hefst vinna barnaverndarnefndar við að aðstoða barnið og fjölskyldu þess í samráði við foreldra. Þegar starfsmaður barnaverndarnefndar hefur kannað aðstæður barnsins er stundum talið nóg að byrja á því að bjóða fjölskyldunni stuðningsúrræði  eins og ráðgjöf, fræðslu og leiðbeiningar. Önnur úrræði eru t.d. samstarf við skóla eða leikskóla um greiningu og mat á þroskastöðu, námsstöðu eða félagslegri stöðu barnsins, sálfræðiaðstoð eða vistun á heimili eða stofnun. Ef grunur er um kynferðisofbeldi er barninu stundum vísað í Barnahús og ef grunur er um geðræn vandamál er barninu oft vísað á Barna- og unglingageðdeild.  Þetta er allt gert með samþykki foreldra og barns.

Barn, sem er orðið 12 ára, á alltaf rétt á að segja sína skoðun í máli sem barnaverndarnefnd fjallar um og varðar það. Einnig á að taka réttmætt tillit til skoðana yngri barna í samræmi við aldur og þroska.  Það getur því verið flókið mál að leita eftir viðhorfi barnsins og reyna að skynja tilfinningar þess og vilja. Stundum þarfnast barnið aðstoðar sérstaks talsmanns til þess að koma sjónarmiðum sínum og skoðunum á framfæri. Hlutverk slíks talsmanns er að sjálfsögðu að túlka tilfinningar og vilja barnsins sjálfs. Ef vista á barn, sem er yngra en 15 ára, gegn vilja þess á stofnun eða heimili eða ef svipta á foreldra forræði yfir því, þá á það alltaf rétt á því að fá skipaðan sérstakan talsmann.

Ef barn er orðið 15 ára á það sjálfstæða aðild að barnaverndarmáli. Það þýðir að barnið fær sömu réttindi og fullorðin manneskja við meðferð málsins.  Í því felst t.d. að barn á fullan rétt á að segja skoðun sína áður en ákvörðun er tekin (kallast andmælaréttur) og skylt er að taka réttmætt tillit til þeirrar skoðunar. Ef barn er aðili að máli  á það t.d. rétt á að fá að sjá öll gögn sem varða málið og líka á að fá lögmann til að aðstoða sig.

Barnaverndarnefnd og starfsmönnum hennar er skylt að sýna börnum og ungmennum nærgætni og trúnað.  Nefndin má ekki skýra óviðkomandi frá því sem hún kemst að í starfi sínu um einkamál fólks eða heimilishagi.  Börn eiga að geta treyst fólkinu sem þar starfar.

En ef samvinna barnaverndar og fjölskyldunnar gengur ekki upp?
Ef aðstoð sem barnaverndarnefnd hefur veitt þykir ekki nægileg, og samþykki foreldra fyrir frekari aðstoð fæst ekki, getur komið til þess að barnaverndarnefnd verði að taka ákvörðun um að styðja barnið án samþykkis foreldra.  Það getur til dæmis falist í því að ákveða að barn skuli vera áfram í tímabundnu fóstri eða að barn fari á fósturheimili eða í aðra vistun utan heimilis síns.  Barnaverndarnefnd getur tekið ákvörðun um að slík vistun standi í tvo mánuði en ef hún þarf að standa lengur þarf barnaverndarnefnd að leita úrskurðar dómstóla.

Ef barnaverndarnefnd telur að foreldrar geti ekki með nokkru móti sinnt barni sínu á viðunandi hátt, þrátt fyrir þá aðstoð sem barn og foreldrar eiga rétt á hjá barnaverndarnefnd og öðrum aðilum þjóðfélagsins, getur komið til þess að svipta verði foreldri forsjá barnsins. Barnaverndarnefnd tekur ekki ákvörðun um forsjársviptingu heldur þarf nefndin að höfða mál um forsjársviptingu barns fyrir dómstóli. Eftir sviptingu forsjár getur barni verið komið fyrir í varanlegu fóstri.

Hægt er að biðja kærunefnd barnaverndarmála um að endurskoða þau mál sem barnaverndarnefnd hefur tekið ákvarðanir í. Barn, sem er eldra en 15 ára á rétt á því að eiga sjálfstæða aðild að slíku máli. Hér eru nánari upplýsingar um málskot til kærunefndar barnaverndarmála.  Einnig er hægt að biðja dómstóla um að endurskoða málið.

Nánar um fóstur
Þegar barn býr við slæmar aðstæður þarf barnaverndarnefnd stundum að fela öðru fólki (fósturforeldrum) forsjá eða umsjá barns. Ástæður fósturs geta verið margar en algengast er að börnum sé komið fyrir í fóstur vegna félagslegra, sálrænna eða geðrænna erfiðleika foreldra, vímuefnaneyslu þeirra, veikinda eða vanrækslu. Börnum er líka komið fyrir í fóstur við andlát beggja foreldra. Stundum taka afi og amma að sér barnabörnin eða einhver annar í fjölskyldunni. Ef það er ekki hægt sér barnaverndarnefnd um að finna börnunum fósturfjölskyldur. Oft er fóstrið tímabundið en stundum til lengri tíma. Hér á vef Barnaverndarstofu eru skilgreiningar á tegundum fósturs. Fóstur barns er sérstakt úrræði sem er oftast ákveðið í samráði við foreldra og á ekki að standa lengur en þörf krefur. Fóstur barns getur þó varað þar til barnið verður lögráða ef það er talið barninu fyrir bestu.

Barni skal tryggður góður aðbúnaður hjá fósturforeldrum sínum og þeir skulu sýna fósturbarni umhyggju og nærfærni og leitast við að efla þroska þess. Fólkið sem börnin fara til þarf að standast sérstakt mat til að gerast fósturforeldrar. Hérna  er hægt að fræðast nánar um hvernig því er háttað.  

Barn, sem á að koma fyrir hjá fósturfjölskydu, á rétt á upplýsingum um gang mála og skýringum á aðstæðum og orsökum, svo framarlega sem það er ekki andstætt hag þess.

Aðstoð og ráðgjöf í boði
Ef þú eða einhver sem þú þekkir býr við óviðunandi aðstæður eða er farinn að neyta fíkniefna og stunda afbrot (er sem sagt sjálfum sér og öðrum hættulegur) er mjög mikilvægt að SEGJA FRÁ. Það er forsenda þess að barnið/unglingurinn fái aðstoð.

Barnaverndarnefndir
Hér á vefsíðu Barnaverndarstofu er listi yfir allar barnaverndarnefndir landsins.

Tótalráðgjöfin
Tótalráðgjöfin er ætluð ungu fólki sem vantar aðstoð og ráðgjöf fagfólks til að leysa úr alls kyns vandamálum. Hægt er að hringja í síma 520–4600, koma (í Hitt húsið, Pósthússtræti í Reykjavík) eða senda tölvupóst. Allar nánari upplýsingar er að finna á heimasíðunni www.totalradgjof.is.