Hvað er Barnasáttmálinn?

Hvað stendur í Barnasáttmálanum?
Hvað þýðir undirskrift Barnasáttmálans fyrir börn?
Sérstök vernd fyrir börn
Börn í fátækum löndum
Hvað er best fyrir börnin?
Börn eiga að fá að segja hvað þeim finnst

Hvað stendur í Barnasáttmálanum?
Barnasáttmálinn er mikilvægur samningur um réttindi barna. Í honum eru reglur um það hvernig eigi að koma fram við börn og hvernig eigi að passa upp á að börn og unglingar njóti alls þess sem þau þurfa til að vera hraust, ánægð, ábyrg og upplýst. Í sáttmálanum stendur að öll börnin í heiminum, frá 0-18 ára, njóti sömu réttinda, alveg sama hvar þau búa, á hvað þau trúa og hvernig þau eru á litinn.

Barnasáttmálinn heitir í rauninni Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Hann var samþykkur á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 20. nóvember 1989.

Hvað þýðir undirskrift Barnasáttmálans fyrir börn?
Ísland og næstum því öll önnur lönd í heiminum hafa skrifað undir samninginn (Það eru 192 lönd samtals en Bandaríkin og Sómalía hafa ekki undirritað sáttmálann). Með því að samþykkja hann og skrifa undir hann hafa þeir sem stjórna landinu lofað að fara eftir reglunum í samningum. Það þýðir að það verður að tryggja börnunum réttindi, eins og til dæmis:

- nafn og ríkisborgararétt,
- ást og umhyggju,
- hollan mat að borða,
- ókeypis skólagöngu,
- að geta farið til læknis eða hjúkrunarfræðings,
- að geta verið bæði með mömmu og pabba, þó að þau búi ekki saman,
- tíma til að leika sér, hvíla sig og gera það sem þeim finnst skemmtilegt og gefandi,
- að hafa sínar eigin skoðanir á hlutunum og mega segja hvað þeim finnst,
- að fá upplýsingar um samfélagið og heiminn,
- sérstaka aðstoð ef þau eru fötluð eða veik.

Til þess að fá löndin til að gera skyldur sínar samkvæmt samningnum hefur verið sett á stofn sérstök nefnd um réttindi barnsins í Genf í Sviss. Löndin sem hafa skrifað undir samninginn eiga að skila nefndinni skýrslu á nokkurra ára fresti um það sem þau hafa gert til að fylgja Barnasáttmálanum.

Sérstök vernd fyrir börn
Í Barnasáttmálanum stendur líka að börn þurfi á sérstakri vernd að halda. Fullorðna fólkið og þeir sem stjórna og búa til lögin og reglurnar í landinu verða því líka að gæta þess að börnin:
- fái að vera í friði með einkamál sín og leyndarmál,
- fái vernd gegn hvers kyns ofbeldi, misnotkun og grimmilegri meðferð,
- njóti verndar ef þau hafa brotið lög,
- fái sérstaka vernd við erfiðar aðstæður, eins og til dæmis náttúruhamfarir, stríð og þegar börnin týna foreldrum sínum.
- þurfi ekki að vinna hættuleg störf eða berjast í stríði.

Barnasáttmálinn felur í sér alþjóðlega viðurkenningu á að börn séu hópur sem þarfnist sérstakrar verndar umfram hina fullorðnu og að réttindi þeirra hafi ekki verið nægilega gætt í þeim mannréttindasamningum sem áður hafa verið gerðir. Jafnframt felst í honum viðurkenning á því að börn séu sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi, þau eigi sjálfstæð réttindi - óháð réttindum hinna fullorðnu.

Börn í fátækum löndum
Sum lönd eru mjög fátæk. Það getur því verið erfitt sums staðar að veita börnum allt það sem stendur í Barnasáttmálanum. Þá verður fullorðna fólkið að reyna að gera eins vel og það getur til að börnunum líði vel og fái það sem þau þurfa til að verða gott fólk þegar þau verða sjálf fullorðin. Ríkari lönd í heiminum eiga líka að hjálpa fátæku löndunum til að börnunum þar líði betur.

Hvað er best fyrir börnin?
Í Barnasáttmálanum stendur að það eigi alltaf að hugsa fyrst og fremst um það sem er börnunum fyrir bestu þegar fullorðna fólkið ákveður eitthvað sem skiptir miklu máli fyrir börnin.

Börn eiga að fá að segja hvað þeim finnst
Það sem er svo mikilvægt við Barnasáttmálann er að þar stendur að börnin eiga að fá að tjá skoðanir sínar. Fullorðna fólkið á að hlusta á börnin og taka eftir því sem þau vilja segja, eins og til dæmis hvar barnið á að búa ef foreldrar skilja eða hvar sé hentugast að leggja göngustíg eða leikvöll í hverfinu. Fullorðna fólkið getur nefnilega líka lært heilmikið af börnunum og þannig breytt hlutunum börnunum í hag.

Nánar er fjallað um Barnasáttmálann hér, á aðalsíðu umboðsmanns barna.

Prentvæn útgáfa

Barnasáttmálinn er réttindasáttmáli

Eðli málsins samkvæmt fjallar hann aðeins um réttindi barna - ekki um skyldur þeirra.

Öllum réttindum fylgja þó skyldur. Um þær er fjallað í lögum og reglugerðum.

Barnasáttmálinn á ýmsum tungumálum

Veggspjöld um Barnasáttmálann

Smelltu á myndirnar til að opna skjölin (PDF)

Fyrir yngri börn

Fyrir eldri börn

Kynningarbæklingur UNICEF Ísland um Barnasáttmálann

Know your rights
Bók eftir Vigdísi Þóru Másdóttur
um réttindi barna.

Umboðsmaður barna...

... vinnur að hagsmunamálum barna almennt séð en ekki að málum einstakra barna

... leiðbeinir og gefur ráð hvert börn geta leitað til að ná fram rétti sínum

... kemur með ábendingar og tillögur til úrbóta sem snerta hag barna á öllum sviðum samfélagsins

... vill fá að vita hvað börn eru að hugsa og hvað þeim finnst um ýmsa hluti sem snerta þau og nánasta umhverfi þeirra