Neytendavernd barna

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Lög og reglur um auglýsingar
Siðareglur um auglýsingar
Auglýsingar í skólum
Markaðssetning banka gagnvart börnum
Nýjar leiðir í markaðssetningu
Þátttaka barna í markaðs- og skoðanakönnunum
Áhrif markaðssetningar á börn
Ábyrgð þeirra fullorðnu
Leiðbeiningar um aukna neytendavernd barna

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til upplýsinga – réttur til verndar
Markaðssetning, er beinist að börnum og unglingum, hefur færst í vöxt á síðustu árum. Sífellt er leitað nýrra leiða til að ná til unga fólksins og eru óbeinar auglýsingar og dulbúin markaðssetning nú orðið daglegt brauð hjá börnum og unglingum. Töluvert er um að fólk hafi samband við skrifstofu umboðsmanns barna vegna auglýsinga sem ætlað er að ná til barna og unglinga sem og vegna auglýsinga þar sem börn eru sýnd við óæskilegar aðstæður.

Ekki eru allir á eitt sáttir varðandi markaðssetningu gagnvart börnum og hafa margir þá skoðun að það ætti alls ekki að beina auglýsingum að börnum.  Börnin geta ekki talist upplýstir og sjálfstæðir neytendur vegna áhrifagirni og reynsluleysis auk þess sem þau hafa ekki fjárræði.  Að mati margra eiga börnin rétt á vernd gegn sífelldu áreiti auglýsenda sem gefa þeim misvísandi skilaboð – stundum þvert á það sem uppalendur þeirra eru að vinna að.  Hitt sjónarmiðið er svo að til að verða upplýstir neytendur í framtíðinni þurfa börnin að læra að meta auglýsingar og innihald þeirra.  Það krefst þó þess að uppalendur aðstoði börnin við að vinna úr upplýsingum auglýsinganna og láta þær ekki hafa of mikil áhrif á sig.  Í þessu sambandi er mikilvægt að efla gagnrýna hugsun og jákvæða og sterka sjálfsmynd unga fólksins.

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til uppbyggjandi upplýsinga sem og rétt barna til verndar gegn skaðlegu efni.  Í 17. grein Barnasáttmálans segir:

Aðildarríki viðurkenna mikilvægi fjölmiðla, og skulu þau sjá um að barn eigi aðgang að upplýsingum og efni af ýmsum uppruna frá eigin landi og erlendis frá, einkum því sem ætlað er að stuðla að félagslegri, andlegri og siðferðislegri velferð þess, og líkamlegu og geðrænu heilbrigði. Aðildarríki skulu í þessu skyni:
...
e) Stuðla að því að mótaðar verði viðeigandi leiðbeiningareglur um vernd barns fyrir upplýsingum og efni sem skaðað getur velferð þess ...

 Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.   Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.”

Lög og reglur um auglýsingar
Mörgum þykir of langt seilst í auglýsingum sem beint er að börnum sem og hvernig börn eru notuð í auglýsingum.  Umboðsmaður vill benda á að æskilegt sé að fólk snúi sér fyrst til auglýsenda sjálfra til að láta vita hvernig áhrif viðkomandi auglýsing hefur.  Ef fólk þekkir til þess að auglýsing hefur misboðið fólki – og þá sérstaklega börnum – eða hefur á enhvern hátt ýtt undir slæma eða hættulega hegðun er æskilegt að auglýsendur sjálfir fái vitneskju um það sem og birtingaraðilinn (dagblað, tímarit, sjónvarps- eða útvarpsstöð).   Ákvæði um  markaðssetningu gagnvart börnum og auglýsingar er að finna annars vegar í  lögum  um eftirlit með viðskiptaháttum og  markaðssetningu nr. 57/2005 og hins vegar í útvarpslögum nr. 53/2000.

Lög um eftirlit með viðskiptaháttum og  markaðssetningu nr. 57/2005 taka til allra auglýsinga hvernig og hvar sem þær eru birtar. Í 7. gr. er fjallað sérstaklega um börn, bæði sem áhorfendur/hlustendur/lesendur og börn sem koma fram í auglýsingum:

Auglýsingar skulu miðast við að börn sjái þær og heyri og mega þær á engan hátt misbjóða þeim.
 Í auglýsingum verður að sýna sérstaka varkárni vegna trúgirni barna og unglinga og áhrifa á þau.
 Komi börn fram í auglýsingum skal þess gætt að sýna hvorki né lýsa hættulegu atferli eða atvikum er leitt geti til þess að þau eða önnur börn komist í hættu eða geri það sem óheimilt er.

Neytendastofa fer með eftirlit samkvæmt lögunum í umboði dómsmála- og mannréttindaráðherra. Vefsíða Neytendastofu er www.neytendastofa.is og tekur stofnunin við ábendingum um auglýsingar sem gætu stangast á við fyrrgreind lög.  Vefsíða talsmanns neytenda er www.talsmadur.is.  Öllum neytendum er heimilt að leita til talsmanns neytenda með erindi sín, en hann ákveður sjálfur hvort ábending gefur tilefni til meðferðar af hans hálfu.

 Útvarpslög nr. 53/2000 taka til alls efnis í hljóðvarpi og sjónvarpi.  Í 1. mgr. 14. gr. útvarpslaga segir:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út dagskrárefni, þar á meðal auglýsingar, sem gæti haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi dagskrárefni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái viðkomandi efni.

Í 20. gr. útvarpslaga segir svo:

Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða.

Í reglugerð um útvarpsstarfsemi nr. 50/2002 segir svo í 13. gr.:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út auglýsingar, sem gætu haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi auglýsingar sem fela í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái.
Útvarpsauglýsingar skulu þannig gerðar og fluttar að þær valdi ekki börnum siðferðilegum eða líkamlegum skaða. Í útvarpsauglýsingum er óleyfilegt að:
a.  hvetja börn til þess að kaupa vöru eða þjónustu með því að notfæra sér reynsluleysi þeirra eða trúgirni,
b.  hvetja börn til þess að telja foreldra sína eða aðra á að kaupa vöru eða þjónustu sem auglýst er,
c.  notfæra sér það sérstaka trúnaðartraust sem börn bera til foreldra, kennara eða annars fólks,
d.  sýna börn að tilefnislausu við hættulegar aðstæður.

Í 21. gr. reglugerðarinnar segir að ekki megi sýna dagskrárefni sem ekki er við hæfi barna fyrir kl. 23 á kvöldin:

Sjónvarpsstöðvum er óheimilt að senda út dagskrárefni, sem gæti haft alvarleg skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan eða siðferðilegan þroska barna, einkum og sér í lagi dagskrárefni sem felur í sér klám eða tilefnislaust ofbeldi, á þeim dagskrártíma sem hætta er á að börn sjái viðkomandi efni eða fyrir kl. 23.
Dagskrárefni, sem ekki er talið við hæfi barna, sbr. 1. mgr., skal jafnframt einungis sýnt á þann hátt að tryggt sé með tæknilegum ráðstöfunum svo sem með læsingu útsendrar dagskrár að börn á því svæði er útsendingin nær til muni ekki að öðru jöfnu heyra eða sjá slíkar útsendingar. Þegar slíkt dagskrárefni er sent út skal fara á undan því munnleg viðvörun eða það auðkennt með sjónrænu merki allan þann tíma sem útsendingin stendur yfir.

Það er að sjálfsögðu huglægt mat hvað er klám og hvað er tilefnislaust ofbeldi.  Þá er spurning hvort ofbeldi sé  ekki nógu slæmt hvort sem það er tilefnislaust eða ekki.  Útvarpsréttarnefnd hefur eftirlit með framkvæmd útvarpslaga.  Nefndin er með starfsmann í menntamálaráðuneytinu.  Nánari upplýsingar eru á  www.utvarpsrettarnefnd.is.

Umboðsmaður barna er þeirrar skoðunar  að börn njóti ekki að fullu þeirra verndar sem þau eiga rétt á gagnvart öllu því upplýsinga- og auglýsingaflóði sem beinist að þeim.  Engar opinberar reglur eru til sem segja að fyrirtæki megi ekki senda t.d. auglýsinga- eða markpóst til barna.  Umboðsmaður barna hefur hefur í samstarfi við embætti talsmanns neytenda og ýmsa aðila markaðarins útbúið leiðbeinandi reglur um neytendavernd barna sem fjalla um ýmis svið markaðssóknar sem beint er að börnum.

1. Í auglýsingum skal ekki misnota hina eðlilegu trúgirni barna né reynsluskort yngri kynslóðarinnar og skal þess gætt að auglýsingar raski ekki samlyndi innan fjölskyldunnar.
2. Auglýsingar sem beint er til barna eða unglinga eða eru líklegar til að hafa áhrif á þá aldursflokka skulu ekki innihalda staðhæfingar eða myndir sem gætu skaðað hina yngri geðrænt, siðferðislega eða líkamlega.

Allir geta kært brot á siðareglum um auglýsingar til siðanefndar SÍA sem hefur aðsetur á skrifstofu Sambands íslenskra auglýsingastofa.   Heimasíða SÍA er www.sia.is.  Á árinu 1992 setti Verðlagsstofnun ásamt umboðsmönnum neytenda á Norðurlöndum sameiginlegar stefnumarkandi reglur um sjónvarpsauglýsingar.  Í 7. gr. reglnanna er fjallar sérstaklega um börn og auglýsingar.  Alþjóðaverslunarráðið hefur samþykkt leiðbeiningar við siðareglur sínar um auglýsingar þar sem tekið er á atriðum sem sérstaklega þarf að huga að þega auglýsingum er beint að börnum eins og t.d. auðkenningu og framsetningu auglýsinga ogáhrifum á gildismat og sannfæringu barna.  Siðareglur Alþjóðaverslunarráðsins má nálgast hér.  

Auglýsingar í skólum
Flestir eru á þeirri skoðun að börn og unglingar eigi að fá frið fyrir áreiti markaðarins innan veggja skólans.  Þó hefur það færst í vöxt að fyrirtæki og stofnanir óski eftir því að koma fróðleik um starfsemi sína á framfæri við grunnskólanemendur. Oft er um að ræða tilboð um samkeppnir, veggspjöld eða spil.  Er það undir skólastjórn hvers grunnskóla fyrir sig komið hvort slíkum tilboðum er tekið. Foreldrar, nemendur og starfsfólk skólanna geta haft áhrif á stefnu skólans varðandi markaðssókn innan skólans með því að senda skólaráði erindi með tillögu að breyttum vinnubrögðum. Þá hefur menntamálaráðuneytið beint því til sveitarfélaganna að setja sér reglur um auglýsingar í grunnskólum, sjá hér. Nú leita fyrirtæki í auknum mæli  inn í framhaldsskólana með því að gera samninga við nemendafélögin sem þurfa sjálf að afla fjár fyrir starfsemi sína. Þótt það sé í valdi hvers skóla fyrir sig að setja reglur um auglýsingar innan veggja skólans heyrir starfsemi nemendafélaga ekki undir skólastjórn og geta nemendafélögin því í raun tekið þeim tilboðum sem þeim hugnast.

Umboðsmaður barna og talsmaður neytenda eru þeirrar skoðunar að börn ættu að eiga rétt á ríkari vernd en lögin gera ráð fyrir, sjá kafla V. í Leiðbeinandi reglum í neytendavernd barna.

Markaðssetning banka gagnvart börnum
Börn verða lögráða, þ.e. sjálfráða og fjárráða, 18 ára gömul en fram að þeim aldri lúta þau forsjá foreldra eða annarra forráðamanna. Í lögræðislögum, segir að börn undir 18 ára aldri ráði sjálfsaflafé sínu, en með því er fyrst og fremst átt við það fé sem hinn ófjárráða hefur unnið sér inn með persónulegri vinnu sinni, og gjafafé, en það er fé sem hinn ófjárráða hefur fengið að gjöf.  Um þetta er fjallað í 75. gr. laganna:

1. Ófjárráða maður ræður ekki fé sínu nema lög mæli á annan veg.
2. Ófjárráða maður ræður sjálfur sjálfsaflafé sínu sem hann hefur þegar unnið fyrir. Maður, sem sviptur hefur verið fjárræði, ræður þó aðeins því sjálfsaflafé sem hann hefur unnið sér inn eftir að úrskurður gekk um sviptingu fjárræðis.
3. Ófjárráða maður ræður sjálfur gjafafé sínu, þar með töldum dánargjöfum, nema gefandi hafi mælt fyrir á annan veg eða lög kveði sérstaklega öðruvísi á um. Ef maður hefur verið sviptur fjárræði ræður hann þó aðeins því gjafafé sem hann hefur fengið eftir að úrskurður gekk um sviptingu fjárræðis.
4. Ófjárráða maður ræður einnig með sama hætti því fé sem lögráðamaður hans hefur látið hann hafa til ráðstöfunar.
5. Ef um tiltölulega mikið sjálfsaflafé eða gjafafé er að tefla eða fari hinn ófjárráða ráðlauslega með féð getur yfirlögráðandi, án tillits til fyrirmæla gefanda, ef því er að skipta, tekið eða heimilað lögráðamanni að taka féð að nokkru eða öllu leyti til varðveislu og ræður hinn ófjárráða maður þá ekki því fé meðan sú ráðstöfun helst.
6. Forráð ófjárráða manns yfir sjálfsaflafé og gjafafé taka einnig til arðs af því fé, svo og verðmætis er í stað þess kemur.
7. Ákvæði þessarar greinar heimila hvorki ófjárráða manni að stofna til skulda né veðsetja þá fjármuni sem þau taka til.

Innan þess ramma sem settur er með lögræðislögum geta bankastofnanir athafnað sig og eru viðskipti barna við bankana því ekki andstæð lögum. Ef um er að ræða sjálfsaflafé eða gjafafé barnanna geta bankarnir því tekið við því og lagt inn á reikninga barnanna. Hins vegar er ófjárráða einstaklingum óheimilt að skulda fé án samþykkis lögráðamanna og eftir atvikum yfirlögráðanda.  Börn mega því ekki baka sér skuldbindingar, eins og t.d. að kaupa vöru eða þjónustu út á reikning, sbr. 76. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 þar sem kveðið er á um að löggerningar ólögráða manns, sem hann hafði ekki heimild til að gera, binda hann ekki.  Nánar er fjallað um innlánsreikninga og fjármál barna í kaflanum um fjármál barna.  Umboðsmaður barna hefur beint því til viðskiptabankanna að hafi bankastofnanir í hyggju að senda markpóst til ungra barna, skuli hann fortakslaust sendur á nöfn foreldra þeirra, sem sjá þá um að velja og hafna fyrir hönd barnsins.

Nýjar leiðir í markaðssetningu
Markaðssetning hefur verið að þróast frá hinum hefðbundnu auglýsingum í t.d. prentmiðlum, sjónvarpi og kvikmyndahúsum. Verulega hefur færst í vöxt að menn reyni að gera markaðssetningu vöru þannig úr garði að ekki sé eins auðsýnilegt að um auglýsingu sé að ræða. Auglýsingatilgangurinn er ekki alltaf jafnskýr og í hefðbundinni auglýsingu og því þarf meiri reynslu og þroska til að „sjá í gegnum” markaðssetninguna. Sem dæmi má nefna SMS–leiki þar sem boðið er upp á mögulega vinninga fyrir þá sem senda sms skilaboð til fyrirtækis.  Þar með er viðkomandi símanúmer komið á skrá hjá fyrirtækinu, t.d. í SMS–klúbb, og eigandi símans getur átt von á að fá sendar auglýsingar frá fyrirtækinu með SMS–skilaboðum. Einnig má nefna netklúbba ýmiss konar og leiki og getraunir á netinu.

Í þessu sambandi má nefna 6. grein laga um eftirlit með viðskiptaháttum og  markaðssetningu nr. 57/2005:

Auglýsingar skulu þannig úr garði gerðar að ekki leiki vafi á að um auglýsingar sé að ræða. Skulu þær skýrt aðgreindar frá öðru efni fjölmiðla.
Auglýsingar og aðrar viðskiptaaðferðir skulu ekki vera ósanngjarnar gagnvart keppinautum eða neytendum vegna forms þeirra eða sökum þess að skírskotað er til óviðkomandi mála.
Auglýsingar sem höfða eiga til íslenskra neytenda skulu vera á íslensku.
Fullyrðingar sem fram koma í auglýsingum eða með öðrum hætti þarf fyrirtæki að geta fært sönnur á.

21. grein útvarpslaga nr. 53/2000 fjallar um kostun en einnig má nefna 16. grein sömu laga en þar segir:

Auglýsingar skulu vera auðþekkjanlegar sem slíkar og vera skýrt afmarkaðar frá öðru dagskrárefni með myndskilti eða hljóðmerki. Sama gildir um fjarsöluinnskot.
Duldar auglýsingar eru bannaðar, sem og dulin fjarsöluinnskot.
Í auglýsingum og fjarsöluinnskotum skal ekki beita tækni til að hafa áhrif á fólk neðan marka meðvitaðrar skynjunar.

Börn og unglingar sem hafa aðgang að GSM–símum og nettengdum tölvum og geta notað þessi tæki að vild án eftirlits eru því berskjölduð fyrir alls kyns markaðssetningu, beinni og óbeinni.  Það er á ábyrgð foreldra að gera börnum sínum grein fyrir þessu og kenna þeim að bregðast við ef þeim finnst of langt gengið.  Opinberir aðilar geta ekki haft eftirlit með öllu sem fer fram á netinu auk þess sem  auglýsendur eru farnir að nýta sér beinan aðgang að neytendum í gegn um síma. Þess vegna er brýnt að almenningur láti vita þegar markaðssetning fer út fyrir mörk siðferðis eða laga.

Þátttaka barna í markaðs- og skoðanakönnunum
Reglulega berast umboðsmanni barna erindi vegna þátttöku barna í markaðs- og skoðanakönnunum. Ýmist eru það foreldrar, kennarar eða aðilar sem vilja afla upplýsinganna sem hafa samband og eru skiptar skoðanir á því hvort rétt eða rangt sé að leggja sumar tegundir kannana fyrir börn og þá hvernig.

Fyrirtæki og stofnanir sem takast á hendur að kanna skoðanir barna eða gera annars konar skyldar rannsóknir þar sem börn eru viðfangsefni, gangast undir mikla ábyrgð. Framkoma þeirra í garð barna verður að einkennast af virðingu fyrir hverjum einstaklingi og skoðunum hans, og jafnframt virðingu fyrir þeim grundvallarsannindum að barn er aldrei einfaldlega rannsóknargagn heldur borgari í lýðræðisríki.

Áhrif markaðssetningar á börn
Börn geta ekki talist upplýstir og sjálfstæðir neytendur vegna áhrifagirni og reynsluleysis.  Samt sem áður eru börn og unglingar mikilvægur markhópur ýmissa framleiðenda og innflytjenda, bæði vegna eigin neyslu nú og í framtíðinni sem og áhrifa þeirra á innkaupavenjur foreldra sinna.  Sífellt er seilst lengra í aðferðum til að ná til barnanna.  Þrýstingur á börnin um að vera „rétt” klædd og að eiga „réttu” hlutina kann að skapa streitu í fjölskyldum.  Samkvæmt bandarískri rannsókn er áreiti markaðarins farið að hafa áhrif á andlega líðan barna.  Rannsóknin sýnir að greinilegt samband sé á milli aukinnar neysluhyggju barna og minnkandi sjálfsálits þeirra og kvíða.  Niðurstaðan er sú að neyslusamfélagið skaðar börn og bregðast þurfi við til að vernda börnin gegn þessu áreiti.   Þetta kemur fram í grein Brynhildar Pétursdóttur hjá Neytendasamtökunum þar sem hún fjallar um bókina Born to buy.  Á síðu Neytendasamtakanna eru nokkrar  áhugaverðar greinar um þetta efni.