Réttur til menntunar
Börn njóta fræðsluskyldu til 18 ára aldurs og eiga framhaldsskólarnir að bjóða upp á menntun sem hentar þörfum hvers og eins. Stór hluti unglinga, eða um 95%, fer beint í framhaldsskóla að loknum grunnskóla og ver þar að u.þ.b. fjórum árum að jafnaði. Á þessum árum tekur unga fólkið út mikinn þroska en stærsta formlega breytingin er þó að við 18 ára aldurinn fæst lögræði. Um helmingur nemenda í framhaldsskólum er því ólögráða og miðast þessi umfjöllun að mestu leyti við þann hóp. 

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna fjallar um rétt barna til menntunar og markmið menntunar í 28. og 29. grein:

28. gr. 1. Aðildarríki viðurkenna rétt barns til menntunar og skulu þau, til þess að réttur þessi nái fram að ganga stig af stigi og þannig að allir njóti sömu tækifæra, einkum: 
   a) Koma á skyldu til grunnmenntunar sem allir geti notið ókeypis. 
   b) Stuðla að þróun ýmiss konar framhaldsmenntunar, þar á meðal almennrar menntunar og starfsmenntunar, veita öllum börnum kost á að njóta hennar, og gera aðrar ráðstafanir sem við eiga, svo sem með því að veita ókeypis menntun og bjóða fjárhagslega aðstoð þeim sem hennar þurfa með. 
   c) Veita öllum kost á æðri menntun eftir hæfileikum, með hverjum þeim ráðum sem við eiga. 
   d) Sjá til þess að upplýsingar og ráðgjöf um nám og starfsval séu fyrir hendi og aðgengilegar öllum börnum. 
   e) Gera ráðstafanir til að stuðla að reglulegri skólasókn og draga úr því að nemendur hverfi frá námi. 
 2. Aðildarríki skulu gera allt það sem við á til að tryggja að námsaga sé haldið uppi með þeim hætti sem samrýmist mannlegri reisn barnsins og í samræmi við samning þennan.
 3. Aðildarríki skulu stuðla að og hvetja til alþjóðasamvinnu um menntamál, einkum í því skyni að leggja fram skerf til útrýmingar á vanþekkingu og ólæsi hvarvetna í heiminum, og greiða fyrir aðgangi að vísinda- og tækniþekkingu og nútímakennsluaðferðum. Hvað þetta snertir skal tekið sérstakt tillit til þarfa þróunarríkja.

 29. gr. 1. Aðildarríki eru sammála um að menntun barns skuli beinast að því að: 
   a) Rækta eftir því sem frekast er unnt persónuleika, hæfileika og andlega og líkamlega getu þess. 
   b) Móta með því virðingu fyrir mannréttindum og mannfrelsi og grundvallarsjónarmiðum þeim er fram koma í sáttmála hinna Sameinuðu þjóða. 
   c) Móta með því virðingu fyrir foreldrum þess, menningarlegri arfleifð þess, tungu og gildismati, þjóðernislegum gildum þess lands er það býr í og þess er það kann að vera upprunnið frá, og fyrir öðrum menningarháttum sem frábrugðnir eru menningu þess sjálfs. 
   d) Undirbúa barn til að lifa ábyrgu lífi í frjálsu þjóðfélagi, í anda skilnings, friðar, umburðarlyndis, jafnréttis karla og kvenna og vináttu milli allra þjóða, þjóðhátta-, þjóðernis- og trúarhópa, og fólks af frumbyggjaættum. 
   e) Að móta með því virðingu fyrir náttúrulegu umhverfi mannsins. 
 2. Eigi skal líta svo á að í grein þessari eða í 28. gr. sé fólgin nein íhlutun í rétt manna og hópa til að koma á fót og stjórna menntastofnunum, enda sé ávallt gætt þeirra meginreglna, sem fram koma í 1. tölul. þessarar greinar, og lágmarkskrafna sem ríkisvaldið kann að gera til menntunar sem slíkar stofnanir veita.

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992. Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða og uppfylla ákvæði samningsins. Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst“.

Lög og reglugerðir um framhaldsskóla
Um opinbera framhaldsskóla og þá skóla sem ráðherra hefur veitt viðurkenningu til kennslu á framhaldsskólastigi gilda sérstök lög, nr. 92/2008.  Þegar frumvarpið var lagt fyrir Alþingi fylgdi því greinargerð með athugasemdum um einstakar greinar. Þær athugasemdir geta verið gagnlegar við að skýra greinarnar betur.

Ýmsar reglugerðir hafa verið settar með heimild í lögum um framhaldsskóla og fjalla þær um afmarkaðri viðfangsefni framhaldsskólans. Núgildandi framhaldsskólalög nr. 92/2008 tóku gildi 1. júlí 2008. Gera verður ráð fyrir því að einhver tími líði áður en allar reglugerðir sem heimilt er að setja samkvæmt lögunum verði samdar og taki gildi. Reglugerðir, auglýsingar og önnur fyrirmæli sett samkvæmt eldri framhaldsskólalögum nr.80/1996, með síðari breytingum, halda því gildi sínu að svo miklu leyti sem þau stangast ekki á við núgildandi lög þar til nýjar reglugerðir, auglýsingar eða önnur fyrirmæli hafa öðlast gildi. 

Á vefsvæðinu www.reglugerd.is má sjá allar reglugerðir sem til eru um framhaldsskóla og hér á vefsvæðinu www.nymenntastefna.is er að finna allar þær reglugerðir sem settar hafa verið með stoð í nýju lögunum. Hér til hægri eru svo tenglar á þær reglugerðir sem fjallað er um í þessari umfjöllun.

Aðalnámskrá framhaldsskóla og skólanámskrár
Menntamálaráðuneytið gefur út aðalnámskrá fyrir framhaldsskóla og er hún meginviðmiðun skóla við skipulagningu náms og kennslu. Í aðalnámskránni er að finna nánari útfærslu á þeirri mennta- og skólastefnu sem birtist í lögunum. Þar er lýst námsframboði og umgjörð skólastarfs á framhaldsskólastigi.  Í almennum hluta aðalnámskrár er m.a. fjallað um hlutverk og markmið framhaldsskóla, uppbyggingu náms og námsleiðir, almenn inntökuskilyrði, skólanámskrá, réttindi og skyldur nemenda, námsmat og próf, sveinspróf og námssamninga, undanþágur, meðferð persónulegra upplýsinga og einstakra mála. Útlistun á því sem aðalnámskrá skal innihalda er að finna í 21. gr. laga um framhaldsskóla. Námsbrautarlýsingar sýna námsbrautir til stúdentsprófs, listnámsbrautir, almenna námsbraut, starfsbrautir (sérdeildir) og starfsnámsbrautir. 

Sérhver skóli skal gefa út námsvísi/skólanámskrá þar sem gerð er grein fyrir námsframboði og kennsluháttum hlutaðeigandi skóla. Um skólanámsrá segir í 22. gr. framhaldsskólalaga:

Sérhver framhaldsskóli skal gefa út skólanámskrá. Skólanámskrá skiptist í tvo hluta, almennan hluta og námsbrautarlýsingar.
 Í almennum hluta skólanámskrár skal gerð grein fyrir starfsemi skólans, helstu áherslum og stefnumörkun, stjórnskipan, námsframboði og skipulagi náms, kennsluháttum, námsmati, stuðningi, ráðgjöf og þjónustu við nemendur, réttindum og skyldum nemenda, foreldrasamstarfi og samstarfi við utanaðkomandi aðila, sjálfsmati og gæðamálum og öðru sem skóli kýs að kveða á um í skólanámskrá. Jafnframt skal skóli gera grein fyrir því hvernig hann uppfyllir skilyrði samkvæmt almennum hluta aðalnámskrár framhaldsskóla og markmið laga þessara og reglna sem settar eru með stoð í þeim.
 Um setningu námsbrautarlýsinga í skólanámskrá skal farið að ákvæðum 23. gr.
 Skólanámskrá skal staðfest af skólanefnd að fenginni umsögn skólafundar, sbr. 5. gr. Skólanefnd fylgist með framkvæmd skólanámskrár.

Aðkoma nemenda að stjórnun framhaldsskóla
Nemendafélag
Í 1. mgr. 39. gr. laga um framhaldsskóla segir að í hverjum framhaldsskóla skuli starfa nemendafélag. Nemendafélag vinnur m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda. Nánar er fjallað um nemendafélög hér í kaflanum um félagslíf.

Skólaráð
Skólaráð starfa við framhaldsskóla. Um það segir í 7. gr. laga um framhaldsskóla:

Skólaráð skal vera skólameistara til samráðs og aðstoðar. Skólameistari er oddviti skólaráðs sem auk hans skal skipað staðgengli hans og fulltrúum kennara og nemenda. Heimilt er að setja í reglugerð nánari ákvæði um skipan skólaráðs, verksvið þess og starfshætti.

Um hlutverk skólaráðs er fjallað í 2. gr. reglugerðar um skólaráð við framhaldsskóla nr. 140/1997 (sem heldur gildi sínu þar til ný hefur verið sett). Þar segir að ráðið eigi að fjalla um starfsáætlun skólans og framkvæmd hennar, skólareglur, umgengnishætti í skólanum, vinnu- og félagsaðstöðu nemenda. Þá veitir skólaráð umsögn um erindi frá skólanefnd, almennum kennarafundi, nemendaráði, einstaklingum, skólameistara og menntamálaráðuneytinu sé þess óskað. Að lokum fjallar ráðið um mál sem varða einstaka nemendur. Með slík mál skal farið sem trúnaðarmál. Kosið skal til skólaráðs við upphaf hvers skólaárs. Í ráðinu sitja tveir fulltrúar kennara, tveir fulltrúar úr nemendafélagi, aðstoðarskólameistari og áfangastjóri (eða sambærilegt starfsfólk).

Skólafundir
Um skólafundi er fjallað í 9. gr. laga um framhaldsskóla:

Í framhaldsskólum skal halda skólafund a.m.k. einu sinni á skólaári. Rétt til setu á skólafundi eiga allir starfsmenn skóla ásamt fulltrúum nemenda samkvæmt nánari ákvörðun skólameistara. Á skólafundi er rætt um málefni viðkomandi skóla. Skólameistari boðar til fundar, leggur fram dagskrá og stýrir fundi eða felur öðrum stjórn hans. Fundargerð skólafundar skal kynnt skólanefnd.

Inntökuskilyrði og innritun
Allir sem lokið hafa grunnskólanámi, hafa hlotið jafngilda undirstöðumenntun eða hafa náð 16 ára aldri eiga rétt á að hefja nám í framhaldsskóla skv. 32. gr. framhaldsskólalaga. Þeir skulu jafnframt eiga rétt á því að stunda nám í framhaldsskóla til 18 ára aldurs, að því gefnu að þeir hlýði almennum skólareglum. Hér er í reynd tryggð fræðsluskylda fyrir alla ólögráða nemendur.

Innritun í framhaldsskóla er rafræn, þ.e. sótt er um skólavist á vefnum www.menntagatt.is. Framhaldsskólar skilgreina sjálfir í samráði við menntamálaráðuneytið inntökuskilyrði á einstakar námsbrautir. Inntökuskilyrði eru birt í skólanámskrá á vefsíðu hvers framhaldsskóla.

Ráðherra hefur sett reglugerð um innritun nemenda í framhaldsskóla (nr. 1150/2008). Þar er í 3. gr. kveðið á um kröfur um undirbúning:

Nemendur, sem lokið hafa skyldunámi í samræmi við ákvæði aðalnámskrár grunnskóla, geta innritast á námsbrautir framhaldsskóla. Kröfur um undirbúning og önnur skilyrði innritunar skulu miðast við skólaeinkunnir við lok grunnskóla og aðra þætti sem miða að því að nemendur hafi nægan undirbúning til að takast á við nám á viðkomandi náms­braut.
Kröfur um sérstakan undirbúning vegna náms á tilgreindum námsbrautum, svo sem á verknáms- og listnámsbrautum, skulu byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og taka m.a. mið af:
a.  frammistöðu nemenda í námsgreinum í grunnskóla,
b.  því hvort nemandi hafi lagt stund á samsvarandi nám í grunnskóla eða sérskóla með fullnægjandi árangri eða geti með öðrum hætti fært rök fyrir því að námið henti honum,
c.  öðrum þáttum, s.s. raunfærnimati, sem varpað geta ljósi á getu nemenda til þess að fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru til náms á viðkomandi námsbraut,
d.  sérkennum skóla sem fram koma í áherslum og stefnumörkun hans og nánar er lýst í skólanámskrá.
Skólameistari getur heimilað nemendum, sem ekki uppfylla skilyrði til innritunar að fullu, að hefja nám á viðkomandi námsbraut ef telja má líklegt að þeir standist þær kröfur sem gerðar eru um námsárangur.

Samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar á í skólanámskrá hvers skóla að birta þær forsendur sem lagðar er til grundvallar við mat á umsókn um innritun og þær kröfur sem skóli gerir til undirbúnings náms á einstökum námsbrautum. Í 6. gr. segir að menntamálaráðuneytið ákveði fyrirkomulag innritunar í framhaldsskóla, gefi út leið­beiningar til umsækjenda um frágang umsókna og auglýsi umsóknarfrest. Landið er eitt innritunarsvæði. Í 7. gr. segir svo:

Skólameistari tilkynnir umsækjendum um afgreiðslu umsókna þeirra. Nemendur sem fengið hafa skólavist skulu staðfesta veitta skóla­vist með greiðslu innritunargjalds. Synji skólameistari umsókn á umsækjandi rétt á rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun.
Við mat á umsóknum ber skólameistara að taka mið af kröfum skólans um undirbúning, sbr. 3. gr., almennum viðmiðum í skólanámskrá, ákvæðum 4. gr. um skólasamninga og gæta að öðru leyti samræmis og jafnræðis við mat á sambærilegum umsóknum.
Synjun skólameistara um skólavist sætir kæru til menntamálaráðuneytisins, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í bréfi  menntamálaráðherra til skólastjóra grunnskóla og skólameistara framhaldsskóla dags. 19. janúar 2010 segir að nemendur sem búa á svæði skóla eiga forgang til inngöngu á þær námsbrautir sem þar eru í boði ef þeir standast inntökuskilyrði. Þannig eiga framhaldsskólar að innrita fyrst þá sem á svæði þeirra búa, hafa staðist skilyrði og sækja um viðkomandi skóla sem aðal- eða varaval. Ráðuneytið hefur ákveðið að framhaldsskólar eigi að taka að minnsta kosti 45% nemenda af svæði sínu. Að því loknu geta skólar tekið inn aðra nemendur.

Nánari upplýsingar um inntökuskilyrði og innritun er að finna á www.menntagatt.is/innritun. Þar er einnig hægt að fá meiri upplýsingar um nám að loknum grunnskóla.

Kostnaður
Ríkissjóður greiðir rekstrarkostnað framhaldsskóla. Hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérstaka fjárveitingu í fjárlögum. Einungis er heimilt að innheimta innritunar- og efnisgjöld af nemendum. Skólum er ekki heimilt að krefjast gjalda fyrir þjónustu sem telst hluti námskrárbundinnar kennslu. Þjónusta sem nemendum í framhaldsskólum stendur til boða, auk kennslu án sérstaks endurgjalds, er eftirfarandi: Aðgangur að bókasafni og þjónusta bókasafns- og upp­lýsinga­fræðinga; þjónusta náms- og starfsráðgjafa; aðstoð og þjónusta umsjónar­kennara, skólanámskrá og kennsluáætlanir; stundatafla, fjarvistayfirlit, náms­ferill og braut­skráningar­skírteini; aðgangur að lesstofu og nettengdum tölvum. Skólar leggja nemendum ekki til námsgögn.

Í 45. gr. laga um framhaldsskóla er fjallað um gjaldtökuheimildir framhaldsskóla:

Skólameistari ákveður upphæð innritunargjalds og efnisgjalds sem nemendum er gert að greiða við upphaf námsannar eða skólaárs:
    a.      Upphæð innritunargjalds skal taka mið af kostnaði við nemendaskráningu. Heimilt er að taka 25% hærra gjald af þeim sem fá leyfi til innritunar utan auglýsts innritunartíma og er heimilt að láta gjaldið renna í skólasjóð, enda sé tekjum hans samkvæmt skipulagsskrá ráðstafað í þágu nemenda.
    b.      Ekki er heimilt að innheimta gjald fyrir efni sem nemendum er látið í té samkvæmt einhliða ákvörðun skóla. Heimilt er að innheimta efnisgjald af nemendum fyrir efni sem skóli lætur nemendum í té ef nemandi hefur af því ávinning eða sérstök not. Skal það taka mið af raunverulegum efniskostnaði og framlögum til skóla í fjárlögum til að mæta efniskostnaði. Halda skal bókhald um fjárreiður þessar. Um endurskoðun gilda sömu reglur og um annan rekstur.
    Ráðherra ákveður hámark innritunargjalds og efnisgjalds í reglugerð.
    Framhaldsskólum er heimilt að bjóða nám utan reglubundins starfstíma framhaldsskóla að sumri til og er þá heimilt að taka gjald af nemendum til að mæta þeim sérgreinda launakostnaði sem til fellur vegna kennslunnar.
    Framhaldsskólum er heimilt að bjóða nám utan reglubundins daglegs starfstíma framhaldsskóla og í fjarnámi og er þá heimilt að taka gjald af nemendum sem svarar til allt að 10% af meðalkennsluframlagi á nemanda á framhaldsskólastigi samkvæmt fjárlögum.
    Heimilt er framhaldsskólum að innheimta gjald af nemendum fyrir valkvæða starfsemi sem í boði er, svo sem námsferðir, safnferðir eða leikhúsferðir.
    Heimilt er framhaldsskólum að innheimta gjald fyrir aðra þjónustu sem í boði er og telst ekki vera hluti af eða leiða af lögbundnu hlutverki skóla, svo sem vegna útgáfu skírteina, skápaleigu, o.þ.h.
    Ráðherra setur nánar í reglugerð ákvæði um gjaldtöku samkvæmt þessari grein.

Reglugerð nr. 614 /2009 um gjaldtökuheimildir opinberra framhaldsskóla kveður nánar á um þessi atriði. Þar segir m.a. að innritunargjald skal aldrei vera hærra en 12.000 kr. á skólaári eða 6.000 kr. á önn. Eins og segir hér að ofan er heimilt að taka 25% hærra gjald af þeim sem fá leyfi til innritunar utan auglýsts innritunartíma. Til bráðabirgða hefur verið bætt við ákvæði við lög um framhaldsskóla þar sem segir að heimilt sé að taka sérstakt gjald af nemendum sem má nema allt að 7.500 kr. á hverja námseiningu en þó aldrei hærra en leiðir af meðalframlagi á ársnemanda hvers skóla eins og það er ákveðið í fjárlögum hvers árs. Þetta er heimilt til loka skólaársins 2011-2012.

Heimilt er framhaldsskólum að innheimta gjald fyrir aðra þjónustu sem í boði er og telst ekki vera hluti af eða leiða af lögbundnu hlutverki skóla. Gjaldið tekur til þátta eins og útgáfu skírteina, aðgangs að þráðlausu neti, tölvuforritum, útgáfu netfangs, gagnaplássa, skápaleigu, prentunar, fjölföldunar og bílastæðis.

Styrkir
Nemendur á framhaldsskólastigi eiga rétt á að sækja um styrk til jöfnunar námskostnaðar skv. reglugerð um námsstyrki nr. 693/2003. Eitt frumskilyrði fyrir styrk er að umsækjandi stundi nám fjarri lögheimili og fjölskyldu sinni. Námið verður að vera að lágmarki eins árs skipulagt nám við skóla sem falla undir lög um framhaldsskóla. Nánari upplýsingar er að finna hér á síðu Lánasjóðs íslenskra námsmanna (LÍN). Námsstyrkjanefnd hefur starfsstöð í húsakynnum LÍN og annast sjóðurinn alla umsýslu fyrir nefndina. LÍN tekur m.a. við umsóknum um námsstyrki, sér um úrvinnslu þeirra, leitar eftir upplýsingum frá skólum um hvort nemandi teljist hafa stundað reglubundið nám og annast útborgun námsstyrkja.

Framhaldsskólanemar geta sótt um dvalarstyrk skv. 4. gr. reglugerðar um námsstyrki ef þeir uppfylla þessi skilyrði:

a. Nemandi stundi reglubundið framhaldsnám hér á landi sem ekki er á háskólastigi eða gerir sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og nám á háskólastigi, sbr. a-lið 2. gr.
b. Nemandi geti ekki stundað sambærilegt nám frá lögheimili sínu, sbr. skilgreiningu í b-lið 2. gr.
c. Nemandi verði að vista sig a.m.k. 30 km frá lögheimili og fjarri fjölskyldu vegna námsins. Heimilt er að veita dvalarstyrk þótt fjarlægð skv. 1. málsl. sé styttri en 30 km, ef samgöngur til og frá skóla eru nemanda sérstaklega erfiðar m.a. með tilliti til veðráttu og ástands vega eða vegna skorts á almenningssamgöngum.

Raunfærnimat felur í sér að þekking og færni sem einstaklingar hafa aflað sér án þess að hafa lagt stund á nám samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla er metið til eininga á framhaldsskólastigi. Um mat á óformlegu námi og starfsreynslu er fjallað á bls. 31-21 í aðalnámskrá framhaldsskóla:

Með óformlegu námi er vísað til þekkingar eða færni sem aflað hefur verið á annan hátt en með formlegri skólagöngu, svo sem á námskeiðum hjá fræðsluaðilum er starfa á eigin vegum, eða með reynslu sem aflað er við störf á vinnumarkaði. Við matið skal ekki leita eftir því að fyrra nám sé nákvæmlega það sama og skilgreint er í námskrá heldur skal leggja áherslu á að athuga hvort ekki sé hægt að meta námið sem jafngilt og hvort nemandinn hafi forsendur til að ljúka náminu. Nemandi á þess kost að fá metna starfsreynslu sem hann hefur aflað sér fyrir upphaf starfsnáms. Matið getur leitt til þess að hann verði undanþeginn námi í einstökum verklegum áföngum og/eða að hann fær styttingu á þeim hluta námsins sem fer fram í verklegri þjálfun á vinnustað. Leiki vafi á hvernig rétt sé að meta nám er eðlilegt að láta nemandann njóta vafans eða vísa honum í stöðupróf. Tilgangur stöðuprófa er að gera viðkomandi kleift að sanna þekkingu sína í tiltekinni grein eða á tilteknu sviði. Með þessum hætti geta nemendur fengið viðurkennda þekkingu og reynslu sem þeir búa yfir og ekki hefur verið aflað með hefðbundnum hætti í skóla og stytt þannig tíma sinn til lokaprófs.
Menntamálaráðuneytið felur framhaldsskólum að annast framkvæmd stöðuprófa og eru þau haldin tvisvar á ári eða eftir því sem tilefni er til. Nemendur sem ljúka framhaldsprófi tónlistarskóla geta fengið námið metið sem fullgilt kjörsviðsnám á listnámsbraut, þ.e. 45 einingar. Sama gildir um þá sem lokið hafa fullgildum miðprófum í tveimur tónlistargreinum og framhaldsprófi í tónfræðigreinum.
Heimilt er að meta tónlistarnám á miðstigi eða ofar til allt að 12 eininga á kjörsviði bóknámsbrauta. Gert er ráð fyrir að nemendur hafi áður lokið grunnprófi tónlistarskóla að fullu.
Skólameistara er heimilt að meta nám í hljóðfæraleik/söng og tónfræðigreinum á grunnstigi tónlistarskóla, að hámarki 8 einingar, til eininga í frjálsu vali á bóknámsbrautum.
Nemandi, sem stundar umfangsmikla líkamsþjálfun á vegum sérsambands og/eða íþróttafélags undir stjórn sérmenntaðs þjálfara, íþróttafræðings eða kennara samhliða námi í framhaldsskóla, getur óskað eftir því að skólameistari veiti honum undanþágu frá vissum áföngum eða áfangahlutum í íþróttum, líkams- og heilsurækt.

Eins og fyrr segir eru í aðalnámskrá skilgreind almenn markmið náms í framhaldsskóla, markmið einstakra námsbrauta, svo og markmið einstakra námsgreina, auk ákvæða um námsmat. Fjallað er um námsmat og próf á bls. 33-36 í almennum hluta aðalnámskrár framhaldsskóla. 

Starfsnám
Starfsnám á að stuðla að almennri menntun nemenda, veita þeim undirbúning til tiltekinna starfa og innsýn í hlutverk fyrirtækja og starfsfólks í atvinnulífi. Náminu er jafnframt ætlað að hvetja nemendur til að viðhalda þekkingu sinni og bæta við hana með endurmenntun eða áframhaldandi námi. Starfsnám skiptist á skóla og vinnustað eða fer eingöngu fram í skóla. Námið er bóklegt og verklegt og skal mynda sem samfelldasta heild svo að nemendur fái betur skilið tengsl fræðilegra og hagnýtra þátta. Um vinnustaðanám segir m.a. í 28. gr. laga um framhaldsskóla:

Verknám og starfsþjálfun á vinnustað byggist á almennum ákvæðum aðalnámskrár um nám á vinnustað. 
Starfsþjálfunarsamningar skulu gerðir við upphaf vinnustaðanáms og kveða á um rétt og skyldur vinnuveitanda, skóla og nemanda, markmið vinnustaðanáms og gæðakröfur, gildistíma, meðferð ágreinings og samningsslit.
Sé þörf á því að gera sérstakan ráðningarsamning milli nema og vinnuveitanda skal skóli staðfesta hann. Skulu slíkir samningar vera í samræmi við gildandi kjarasamninga um nema í viðkomandi starfsnámi.
 Starfsgreinaráð skulu halda skrá yfir fyrirtæki og vinnustaði sem uppfylla skilyrði til vinnustaðanáms.
...

Starfsgreinaráð eru, hvert á sínu sviði, ráðherra til ráðgjafar um starfsnám á framhaldsskólastigi. Fjallað er um starfsgreinaráð í 24.–25. gr. laga um framhaldsskóla. 

Í reglugerð um námssamninga og starfsþjálfun nr. 697/2009 er kveðið á um vinnuvernd, ábyrgð framhaldsskóla, efni náms- og starfsþjálfunarsamninga, heimild til styttingar námstíma, skyldur fyrirtækja og skilyrði fyrir því að þau megi taka nemendur á námssamning, reynslutíma, slit námssamnings o.fl.

Í reglugerð um starfslið og skipulag framhaldsskóla nr. 1100/2007 (sem sett var með heimild í eldri framhaldsskólalögum og heldur gildi sínu þar til ný reglugerð hefur verið sett með heimild í 8. gr. núgildandi laga) er hlutverki náms- og starfsráðgjafa gerð skil í 9 gr.

Skólameistari ræður náms- og starfsráðgjafa í samráði við skólanefnd. Náms- og starfsráðgjafi skal hafa lokið minnst fjögurra ára háskólanámi með fullgildum lokaprófum og þar af eins árs námi í náms- og starfsráðgjöf.

Náms- og starfsráðgjafi veitir nemendum leiðsögn í persónulegum málum sem snerta námið og skólann. Náms- og starfsráðgjafi metur hvort unnt sé að leysa úr málum innan skólans eða hvort leita þarf eftir sérhæfðari meðferð til viðeigandi sérfræðinga eða stofnana. Hann kemur upplýsingum þar um til skólameistara.

Náms- og starfsráðgjafi skal m.a.:
skipuleggja og sjá um framkvæmd náms- og starfsfræðslu í skólanum,
annast ráðgjöf um náms- og starfsval,
taka þátt í að skipuleggja ýmsar aðgerðir til að stuðla að betri líðan nemenda í skólanum,
fylgjast með námsgengi nemenda sem til hans leita eða til hans er vísað og gera tillögur til úrbóta gerist þess þörf,
liðsinna kennurum vegna námsvanda einstakra nemenda og vera þeim til aðstoðar við skipulagningu og umsjón með nemendahópum,
hafa samband við forráðamenn nemenda þegar þörf er á,
fylgjast með nýjungum á sviði námsráðgjafar,
taka saman skýrslu um starfsemina í lok hvers skólaárs.

Fara skal með vitneskju sem náms- og starfsráðgjafi öðlast um persónuleg mál einstaklinga sem trúnaðarmál.

Heilsugæsla og forvarnir
 Í 36. gr. laga um framhaldskóla segir að framhaldsskóli og heilsugæslustöð í nágrenni skólans eigi að gera samkomulag um fyrirkomulag heilbrigðisþjónustu sem veitt er nemendum og að framhaldsskólar skulu tryggja að í boði sé innan veggja hvers skóla heilnæmt fæði í samræmi við opinber manneldismarkmið. Framhaldsskólar eiga líka að hvetja til heilbrigðs lífernis og heilsuræktar nemenda. Sérhver framhaldsskóli skal setja sér stefnu um forvarnir og skal sú stefna birt opinberlega. Skólinn skal gera grein fyrir því með reglubundnum hætti hvernig forvarnastarfi er háttað.

Heimavist
Heimavist er það húsnæði skóla sem nýtt er til íbúðar fyrir nemendur í þeim tilvikum sem heimili nemenda eru fjarri framhaldsskólanum. Um heimavistir gilda ákvæði 46. gr. framhaldsskólalaga. Þar segir m.a. að ráðherra á að sjá til þess að mæta kostnaði við umsjón og almennan rekstur heimavista en nemendur bera sjálfir hluta sérgreinds kostnaðar sem skilgreindur er í reglugerð sem ráðherra setur. Skólameistari ber ábyrgð á starfsemi heimavistar, en getur með samningi falið öðrum að annast daglega umsýslu og rekstur.

Samstarf foreldra og framhaldsskóla
Um helmingur nema í framhaldsskólum eru undir lögræðisaldri og því á ábyrgð foreldra. Foreldrum ber skv. barnalögum að að stuðla eftir mætti að því að börn þeirra fái menntun og starfsþjálfun í samræmi við hæfileika þeirra og áhugamál. Þá er gagnlegt að börn og foreldrar ræði almennt um styrkleika og veikleika barnanna, áhugasvið og framtíðaráform. Rannsóknir sýna að aukinn áhugi, ábyrgð og áhrif foreldra á skólastarfið geta skipt sköpum fyrir námsárangur og almenna velferð nemenda. Það er mikilvægt að foreldrar séu til staðar fyrir börn sín og geti gripið inn í fljótt ef eitthvað kemur upp á varðandi framhaldsskólann. Um leið og foreldrar finna að eitthvað er ekki eins og það á að vera er mikilvægt að hafa samband við skólann. Dæmi um það væru að nemandinn lærir ekki heima, gengur illa með að tileinka sér námið, líður illa eða leiðist. Þá er gott að tala við umsjónarkennara eða námsráðgjafa. Það er mjög mikilvægt að foreldrar mæti á foreldrafundi í skólanum. Það sýnir áhuga þeirra á velferð barnsins.

Við hvern framhaldsskóla skal starfa foreldraráð skv. 50 gr. framhaldskólalaga. Skólameistari boðar til stofnfundar þess. Hlutverk foreldraráðs er að styðja við skólastarfið, huga að hagsmunamálum nemenda og í samstarfi við skólann efla samstarf foreldra og forráðamanna ólögráða nemenda við skólann. Félagsmenn geta verið foreldrar nemenda við skólann. Kjósa skal í stjórn ráðsins á aðalfundi þess. Foreldraráð tilnefnir einn áheyrnarfulltrúa í skólanefnd. Foreldraráð setur sér starfsreglur.

Upplýsingaskylda skóla við forsjárlausa foreldra
Um upplýsingaskyldu skóla við forsjárlausa foreldra gildir ákvæði 52. gr. barnalaga nr. 76/2003 (réttur til upplýsinga um barn). Forsjárlaust foreldri á rétt á að fá upplýsingar frá forsjárforeldrinu um ýmislegt er varðar barnið, svo sem heilsufar, þroska og skólgöngu. Jafnframt á það rétt á að fá upplýsingar um barnið hjá leikskólum, skólum, heilsugæslustöðvum, barnaverndarnefndum og fleiri opinberum stofnunum. Hér er átt við munnlegar upplýsingar, ekki t.d. ljósrit af bréfum og gögnum. Þessi réttur felur ekki í sér heimild til að fá upplýsingar um hagi forsjárforeldrisins. Í sérstökum tilvikum er hægt að synja um slíkar upplýsingar og er þá hægt að skjóta synjun til sýslumanns. Þetta ákvæði kom fyrst inn í lög árið 1995. Góða umfjöllun um þetta atriði er að finna í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpinu á sínum tíma. Hér er frumvarpið — umfjöllunin er undir kaflanum „Um 3. gr.“.

Meðferð trúnaðarupplýsinga
Nemendur eiga rétt á því að fá upplýsingar frá skólayfirvöldum sem varða þá sjálfa. Nemendur eiga líka rétt að fá vitneskju frá skólanum um það hvaða upplýsingar hefur verið, eða er, unnið með, um tilgang þeirrar vinnslu upplýsinga, hver fær, hefur fengið eða mun fá upplýsingarnar, hvaðan þær koma og hvaða öryggisráðstafanir eru viðhafðar vegna þeirrar vinnslu.

Í 71. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í friðhelgi einkalífsins felst fyrst og fremst réttur manns til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Jafnframt er litið svo á að tilfinningalíf og tilfinningasambönd við aðra njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Fleiri atriði falla tvímælalaust undir vernd einkalífs svo sem réttur manna til trúnaðarsamskipta við aðra. Börn jafnt sem fullorðnir eiga að njóta þeirrar verndar sem ákvæðið kveður á um í einka- og fjölskyldulífi.

Sú staðreynd að forsjá barna er í höndum foreldra setur sjálfstæðum rétti þeirra til að njóta friðhelgi einkalífs þó skorður enda ber foreldrum skylda til að vernda börn sín. Samkvæmt barnalögum ráða forsjáraðilar nemenda persónulegum högum þeirra, bera ábyrgð á velferð þeirra og fara með lögformlegt forsvar þeirra. Foreldrar eða forsjáraðilar nemenda eiga því almennt rétt á mikilvægum upplýsingum um börn sín. Þessi réttur takmarkast þó af rétti barnanna sjálfra til trúnaðar starfsmanna skólans.

Ákvæði um þagnarskyldu starfsstétta er víða að finna í löggjöf. Meginrökin fyrir lögbundinni þagnarskyldu starfsmanna ríkis og sveitarfélaga byggjast annars vegar á grundvallarrétti manna til friðhelgi einkalífs og hins vegar á því trúnaðarsambandi sem nauðsynlegt er að sé á milli borgaranna og starfsmanna hins opinbera. Þagnarskylda helst þótt viðkomandi láti af störfum.

Afar mikilvægt er að starfsfólk geri sér grein fyrir að hagsmunir barna og foreldra þurfa ekki að fara saman. Virða verður rétt barna til að koma fram sem sjálfstæður einstaklingur og tjá skoðanir sínar. Þá á starfsmaður að virða rétt barna til trúnaðarsamskipta á sama hátt og hann myndi gera ef fullorðinn maður ætti hlut að máli. Hafa verður þó í huga að erfitt er að gefa nákvæmar leiðbeiningar um mál sem þessi, hvað þá að lögfesta. Atvik geta þróast þannig að nauðsynlegt sé að foreldrar komi að málinu á einn eða annan hátt, jafnvel gegn vilja barnsins. Þegar málum er þannig háttað þarf starfsmaður að sýna barninu tillitssemi og skýra vel út ástæðu þess að nauðsynlegt er að foreldrar komi að málinu. Í samskiptum við foreldra þarf hann einnig að sýna barni fullan trúnað því ella er jafnvel hætta á að samband barns og foreldra skaðist.

Þrátt fyrir þau mikilvægu rök sem búa að baki lögbundinni þagnarskyldu getur verið nauðsynlegt að takmarka þagnarskyldu starfsmanna. Þagnarskylda starfsfólks grunnskóla nær ekki til atvika sem ber að tilkynna um lögum samkvæmt en um það fjallar næsti kafli.

Nánari umfjöllun er að finna í ritinu Friðhelgi einkalífs. Réttur barna til friðhelgi einkalífs. Réttur barna til trúnaðar af hálfu opinberra starfsmanna, (pdf) sem umboðsmaður barna gaf út 2003. 

Umboðsmaður barna og talsmaður neytenda gáfu í ársbyrjun 2009 út leiðbeinandi reglur um neytendavernd barna. Þar segir í V. kafla um skóla og æskulýðsstarfsemi:

1. Framhaldsskólar 
Auglýsingar, kostun og önnur markaðssókn eða kynning skal aðeins heimil með skriflegu leyfi skólameistara eða fulltrúa hans. Skal leyfið gefið sérstaklega í hvert sinn eða fyrirfram fyrir tiltekinn tíma.

Samningar sem nemendafélag gerir til hagsbóta fyrir félagsmenn skulu vera
• gagnsæir og aðgengilegir nemendum og
• kynntir skólameistara fyrirfram.

Stjórnarmenn eða aðrir fulltrúar nemendafélaga mega ekki hagnast eða njóta nokkurra persónulegra hlunninda umfram aðra frá fyrirtæki vegna viðskipta eða markaðssetningar sem nemendafélagið hefur milligöngu um.

Nemendafélag gefur ekki fyrirtækjum upp persónulegar upplýsingar á borð við GSM-númer, heimilisfang eða netfang nemenda til notkunar í markaðssetningu. Óheimilt er fyrirtækjum að notast við nemendalista í markaðssetningu. Ef félagið kýs að hafa milligöngu við markaðssetningu með því að hringja í félagsmenn, senda þeim tölvupóst eða afhenda límmiðalista skal áður gefa öllum félagsmönnum kost á að andmæla því, hverjum fyrir sitt leyti, að vera á slíkum lista.

Stjórnsýslulög
Stjórnsýslulög nr. 37/1993 gilda þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt eða skyldu einstaklinga en það er kallað stjórnvaldsákvörðun. Í stjórnsýslulögum er að finna lágmarksreglur sem þarf að fylgja við málsmeðferð, s.s. andmælaréttur, meðalhófsregla, leiðbeiningarskylda, rannsóknarregla og jafnræðisregla. Ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en lög þessi mæla fyrir um, halda gildi sínu. Rétt er að taka fram að skv. 1. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga getur aðili máls krafist þess að stjórnvald rökstyðji ákvörðun sína skriflega hafi slíkur rökstuðningur ekki fylgt ákvörðuninni þegar hún var tilkynnt.

Mat og eftirlit með gæðum starfs framhaldsskóla
Í 40. — 42. gr. laga um framhaldskóla er fjallað um mat og eftirlit með gæðum skólastarfs í framhaldsskólum. Hver framhaldsskóli metur með kerfisbundnum hætti árangur og gæði skólastarfs  með virkri þátttöku starfsmanna, nemenda og foreldra eftir því sem við á og skulu framhaldsskólar birta opinberlega upplýsingar um innra mat sitt, tengsl þess við skólanámskrá og áætlanir um umbætur. Menntamálaráðuneyti annast öflun, greiningu og miðlun upplýsinga um skólahald í framhaldsskólum og er það liður í reglubundnu ytra mati á gæðum skólastarfs ásamt úttektum, könnunum og rannsóknum. Nánar er fjallað um mat á skólastarfi í 12. kafla aðalnámskrár framhaldsskóla