Barnavernd

Réttur til verndar
Lög um vernd barna
Tilkynningar til barnaverndar
Samvinna barnaverndar og fjölskyldu barns
Samskipti barnaverndar og barna
Talsmenn barna
Sjálfstæð aðild 15 ára barna
Fóstur
Kvartanir vegna barnaverndarnefnda

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Réttur til verndar
Óhætt er að fullyrða að foreldrahlutverkið er ábyrgðarmesta hlutverk sem nokkur einstaklingur tekst á hendur í lífinu.  Það er foreldranna að veita börnum sínum ást, hvatningu, viðurkenningu og kærleiksríkt aðhald.  Börn eiga rétt á vernd gegn líkamlegu og andlegu ofbeldi og gegn vanrækslu.  Börn eiga líka rétt á aðstoð ef þau eru hættuleg sjálfum sér og öðrum.  Barnavernd snýst um aðstoð við börn sem búa við óviðunandi aðstæður heima hjá sér eða eru talin stofna heilsu sinni og þroska í hættu. 

Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna  fjallar um rétt barna til verndar gegn hvers konar ofbeldi.  Í 19. grein Barnasáttmálans segir:

1. Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði löggjafar, stjórnsýslu, félags- og menntunarmála til að vernda barn gegn hvers kyns líkamlegu og andlegu ofbeldi, meiðingum, misnotkun, vanrækslu, skeytingarleysi, illri meðferð eða notkun, þar á meðal kynferðislegri misnotkun, meðan það er í umsjá annars eða beggja foreldra, lögráðamanns eða lögráðamanna, eða nokkurs annars sem hefur það í umsjá sinni.
2. Eftir því sem við á skulu meðal slíkra verndarráðstafana vera virkar ráðstafanir til að koma á félagslegri þjónustu til að veita barni og þeim sem hafa það í sinni umsjá nauðsynlegan stuðning, og til að koma á öðrum forvörnum, svo og til að greina, tilkynna, vísa áfram, rannsaka, taka til meðferðar og fylgjast með tilfellum er barn hefur sætt illri meðferð svo sem lýst hefur verið, svo og ef við á til að tryggja afskipti dómara.

Ísland fullgilti Barnasáttmálann árið 1992.  Staðfesting hans felur í sér að Ísland er skuldbundið að þjóðarétti til að virða  og  uppfylla ákvæði samningsins.  Í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.”

Lög um vernd barna
Í 28. gr. barnalaga  nr. 76/2003 er fjallað um skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn ofbeldi, sem eina af grunnforsjárskyldum þeirra. 

28. gr. Inntak forsjár.
Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.
Forsjá barns felur í sér skyldu foreldra til að vernda barn sitt gegn andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi.

Markmið barnaverndarlaga nr. 80/2002 er að tryggja að börn sem búa við óviðunandi aðstæður eða börn sem stofna heilsu sinni og þroska í hættu fái nauðsynlega aðstoð.  Barnaverndarnefndir eru pólitískt kjörnar nefndir en víða starfa fagaðilar eins og t.d. félagsráðgjafar eða sálfræðingar fyrir nefndirnar. 

 12. gr. Almennt um hlutverk barnaverndarnefnda. 
 Hlutverk barnaverndarnefnda er eftirfarandi:
1. Eftirlit. Barnaverndarnefndir skulu kanna aðbúnað, hátterni og uppeldisskilyrði barna og meta sem fyrst þarfir þeirra sem ætla má að búi við óviðunandi aðstæður, sæti illri meðferð eða eigi í alvarlegum félagslegum erfiðleikum.
2. Úrræði. Barnaverndarnefndir skulu beita þeim úrræðum samkvæmt lögum þessum til verndar börnum sem best eiga við hverju sinni og heppilegust þykja til að tryggja hagsmuni og velferð þeirra.
...

Nánari upplýsingar um starfsemi barnaverndarnefnda eru á heimasíðu Barnaverndarstofu, en hún hefur umsjón og eftirlit með starfsemi barnaverndarnefnda á landinu.   Í 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er fjallað um meginreglur barnaverndarstarfs:

 4. gr. Meginreglur barnaverndarstarfs. 
 Í barnaverndarstarfi skal beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að barni séu fyrir bestu. Hagsmunir barna skulu ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. 
 Í störfum sínum skulu barnaverndaryfirvöld taka tillit til sjónarmiða og óska barna eftir því sem aldur þeirra og þroski gefur tilefni til. 
 Barnaverndarstarf skal stuðla að stöðugleika í uppvexti barna. 
 Barnaverndaryfirvöld skulu leitast við að eiga góða samvinnu við börn og foreldra sem þau hafa afskipti af og ávallt sýna þeim fyllstu nærgætni og virðingu. 
 Barnaverndaryfirvöld skulu í störfum sínum leitast við að hafa góða samvinnu sín á milli og við aðrar stofnanir sem fjalla um málefni barna. 
 Barnaverndaryfirvöld skulu í störfum sínum og öllum ákvörðunum gæta samræmis og jafnræðis. 
 Barnaverndaryfirvöld skulu eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarra úrræða. Þau skulu jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skal gert ráð fyrir íþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. 
 Allir þeir sem vinna að barnavernd skulu gæta fyllsta trúnaðar um hagi barna, foreldra og annarra sem þeir hafa afskipti af.

Tilkynningar til barnaverndar
Til að barnaverndarnefndir geti aðstoðað börnin þarf þeim að berast tilkynning um að grunur leiki á um að  barn búi við óviðunandi aðstæður eða að það stefni sjálfu sér í hættu.  Í barnaverndarlögum er fjallað um skyldur manna að tilkynna barnaverndarnefnd ef þeir verða þess vísir að barni sé misboðið, uppeldi þess vanrækt eða aðbúnaði þess sé svo áfátt að barninu geti stafað hætta af.  Í IV. kafla barnaverndarlaga er fjallað um tilkynningarskyldu almennings og þeirra sem hafa afskipti af börnum.  Þessi skylda hvílir á okkur öllum.  Sérstakar skyldur hafa þeir sem stöðu sinnar vegna eru líklegir til að þekkja til aðstæðna barna að gera barnaverndarnefnd viðvart.  Hér getur verið um að ræða kennara, presta, lækna, hjúkrunarfræðinga, þjálfara, félagsráðgjafa og fleiri.   Meginreglan er að barnið á að fá að njóta vafans og því skal einnig tilkynna ef aðeins um grun er að ræða. 

16. gr. Tilkynningarskylda almennings.
Hverjum þeim sem hefur ástæðu til að ætla að barn búi við óviðunandi uppeldisaðstæður, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að tilkynna það barnaverndarnefnd.
Annars er hverjum manni rétt að gera barnaverndarnefnd viðvart um hvert það tilvik sem telja má að hún eigi að láta sig varða.
17. gr. Tilkynningarskylda þeirra sem afskipti hafa af börnum.
Hverjum þeim sem stöðu sinnar og starfa vegna hefur afskipti af málefnum barna og verður í starfi sínu var við að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart.
Sérstaklega er leikskólastjórum, leikskólakennurum, dagmæðrum, skólastjórum, kennurum, prestum, læknum, tannlæknum, ljósmæðrum, hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum, félagsráðgjöfum, þroskaþjálfum og þeim sem hafa með höndum félagslega þjónustu eða ráðgjöf skylt að fylgjast með hegðun, uppeldi og aðbúnaði barna eftir því sem við verður komið og gera barnaverndarnefnd viðvart ef ætla má að aðstæður barns séu með þeim hætti sem lýst er í 1. mgr.
Tilkynningarskylda samkvæmt þessari grein gengur framar ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta.

Tilkynnandi getur í flestum tilvikum óskað nafnleyndar gagnvart fjölskyldu barnsins.  Börn og unglingar sem orðið hafa fyrir ofbeldi geta líka leitað sjálf til starfsmanna barnaverndar.  Einfaldast er að hringja í Neyðarlínuna í síma 112 og bera upp erindið við starfsmann Neyðarlínunnar.  Hann kemur því á framfæri við rétta aðila eða gefur samband áfram.  Einnig er hægt að hafa samband við barnaverndarnefnd eða starfsmann hennar í viðkomandi sveitarfélagi.   Hér er listi yfir barnaverndarnefndir landsins og upplýsingar um hvernig er best að ná í starfsmenn þeirra. 

Eftirfarandi atriði þarf að hafa í huga þegar metið er hvort tilkynna eigi um aðstæður barns eða unglings:

• Líkamleg og andleg vanræksla (þörfum barns ekki sinnt).
• Líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi á heimili (þ.m.t. börn sem vitni að ofbeldi í fjölskyldunni).
• Ung börn eru skilin eftir gæslulaus eða í umsjá annarra barna.
• Eldri börn eru skilin eftir langtímum saman og þurfa að sjá um sig sjálf.
• Léleg skólasókn.
• Börn beita ofbeldi og fremja afbrot.
• Foreldrar fara ekki með börn til læknis eða á heilsugæsluna þó að þörf sé á því.
• Há tíðni smáslysa sem auðveldlega hefði verið hægt að koma í veg fyrir.
• Endurteknir áverkar sem barnið á erfitt með að útskýra.
• Vannæring.
• Lélegur fatnaður sem hentar illa aðstæðum.
• Vímefnaneysla foreldra.

Ef um ungling er að ræða er mikilvægt að hafa eftirfarandi atriði í huga:

• Áfengis- og vímuefnaneysla.
• Léleg skólasókn.
• Endurtekin afbrot.
• Ofbeldishegðun.
• Þunglyndi, geðröskun og sjálfsvígshugleiðingar.

Lögregla skal tilkynna til barnaverndarnefndar um tilvik þegar grunur leikur á að refsiverður verknaður hafi verið framinn annaðhvort af barni eða gegn því.  

Börn og unglingar geta sjálf  leitað til barnaverndarnefnda ef þeim finnst að þau búi við slæmar aðstæður eða sæta illri meðferð, eiga í erfiðleikum eða hafa orðið fyrir áreitni, ofbeldi eða öðrum afbrotum.

Mjög vandaðar upplýsingar um barnaverndarkerfið og hvernig bregðast á við grun um vanrækslu eða ofbeldi gegn börnum og unglingum er að finna í bókinni Verndum þau eftir Ólöfu Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðing og Þorbjörgu Sveinsdóttur B.A. í sálfræði (Mál og menning, Reykjavík 2006).

Samvinna barnaverndar og fjölskyldu barns
Þegar barnaverndarnefnd hefur fengið tilkynningu um barn metur starfsfólkið hana og ákveður hvort ástæða sé til að kanna málið.  Foreldri barns er þá látið vita og síðan hefst vinna barnaverndarnefndar við að aðstoða barnið og fjölskyldu þess í samráði við foreldra.  Þegar starfsmaður barnaverndarnefndar hefur kannað aðstæður barnsins er stundum talið nóg að byrja á því að bjóða fjölskyldunni stuðningsúrræði, eins og ráðgjöf, fræðslu og leiðbeiningar.  Önnur úrræði er t.d. samstarf við skóla eða leikskóla um greiningu og mat á þroskastöðu, námsstöðu eða félagslegri stöðu barnsins, sálfræðiaðstoð eða vistun á heimili eða stofnun.  Ef grunur er um kynferðisofbeldi er barninu stundum vísað í Barnahús og ef grunur er um geðræn vandamál er barninu oft vísað á Barna- og unglingageðdeild.  Þetta er allt gert með samþykki foreldra og barns.

Samskipti barnaverndar og barna
Barn, sem er orðið 12 ára, á alltaf rétt á að segja skoðun sína  í máli sem barnaverndarnefnd fjallar um og varðar það.  Einnig á að taka réttmætt tillit til skoðana yngri barna í samræmi við aldur og þroska.  Barnaverndarnefnd og starfsmönnum hennar er skylt að sýna börnum og ungmennum nærgætni og trúnað.  Nefndin má ekki skýra óviðkomandi frá því sem hún kemst að í starfi sínu um einkamál fólks eða heimilishagi. 

Talsmenn barna
Það getur verið flókið mál að leita eftir viðhorfi barnsins og reyna að skynja tilfinningar þess og vilja.  Stundum þarfnast barnið aðstoðar sérstaks talsmanns til þess að koma sjónarmiðum sínum og skoðunum á framfæri.  Hlutverk slíks talsmanns er að sjálfsögðu að túlka tilfinningar og vilja barnsins sjálfs.  Ef vista á barn sem er yngra en 15 ára gegn vilja þess á stofnun eða heimili eða ef svipta á foreldra forsjá yfir því á það alltaf rétt á því að fá skipaðan sérstakan talsmann.

Sjálfstæð aðild 15 ára barna
Ef barn er orðið 15 ára á það sjálfstæða aðild að barnaverndarmáli.  Það þýðir að barnið fær sömu réttindi og fullorðin manneskja við meðferð málsins.  Í því felst t.d. að barn hefur andmælarétt og skylt er að taka réttmætt tillit til þeirrar skoðunar þess.  Ef barn er aðili að máli þá á það t.d. rétt til að fá að sjá öll gögn sem varða málið og líka til að fá lögmann til að aðstoða sig. 

Fóstur
Fóstur barns er sérstakt úrræði sem er oftast ákveðið í samráði við foreldra og á ekki að standa lengur en þörf krefur.  Fóstur barns getur þó varað þar til barnið verður lögráða ef það er talið barninu fyrir bestu.

Ef aðstoð sem barnaverndarnefnd hefur veitt þykir ekki nægileg, og samþykki foreldra fyrir frekari aðstoð fæst ekki, getur komið til þess að barnaverndarnefnd verði að taka ákvörðun um að styðja barnið án samþykkis foreldra.  Það getur til dæmis falist í því að ákveða að barn skuli vera áfram í tímabundnu fóstri eða að barn fari á fósturheimili eða í aðra vistun utan heimilis síns.  Barnaverndarnefnd getur tekið ákvörðun um að slík vistun standi í tvo mánuði en ef hún þarf að standa lengur þarf barnaverndarnefnd að leita úrskurðar dómstóla.

Ef barnaverndarnefnd telur að foreldrar geti ekki með nokkru móti sinnt barni sínu á viðunandi hátt, þrátt fyrir þá aðstoð sem barn og foreldrar eiga rétt á hjá barnaverndarnefnd og öðrum aðilum þjóðfélagsins, getur komið til þess að svipta verði foreldri forsjá barnsins. Barnaverndarnefnd tekur ekki ákvörðun um forsjársviptingu heldur þarf nefndin að höfða mál um forsjársviptingu barns fyrir dómstóli.  Eftir sviptingu forsjár getur barni verið komið fyrir í varanlegu fóstri.

Hægt er að biðja kærunefnd barnaverndarmála um að endurskoða þau mál sem barnaverndarnefnd hefur tekið ákvarðanir í.  Barn sem er eldra en 15 ára á rétt á því að eiga sjálfstæða aðild að slíku máli.  Hér eru nánari upplýsingar um málskot til kærunefndar barnaverndarmála.   Einnig er hægt að biðja dómstóla um að endurskoða málið.

Ástæður fósturs geta verið margar en algengast er að börnum sé komið fyrir í fóstur vegna félagslegra, sálrænna eða geðrænna erfiðleika foreldra, vímuefnaneyslu þeirra, veikinda eða vanrækslu.  Börnum er líka komið fyrir í fóstur við andlát beggja foreldra.  Stundum taka afi og amma að sér barnabörnin eða einhver annar í fjölskyldunni.  Ef það er ekki hægt sér barnaverndarnefnd um að finna börnunum fósturfjölskyldur.  Oft er fóstrið tímabundið en stundum til lengri tíma.  Hér á vef Barnaverndarstofu eru skilgreiningar á tegundum fósturs. 

Barni skal tryggður góður aðbúnaður hjá fósturforeldrum sínum og þeir skulu sýna fósturbarni umhyggju og nærfærni og leitast við að efla þroska þess. Fólkið sem börnin fara til þarf að standast sérstakt mat til að gerast fósturforeldrar.  Hérna  er hægt að fræðast nánar um hvernig því er háttað.  

Barn sem á að koma fyrir hjá fósturfjölskyldu á rétt á upplýsingum um gang mála og skýringum á aðstæðum og orsökum, svo framarlega sem það er ekki andstætt hag þess.

Kvartanir vegna barnaverndarnefnda
Barnaverndarstofa hefur eftirlit með störfum barnaverndarnefnda. Hver sem er getur komið kvörtun á framfæri við Barnaverndarstofu vegna ákvarðana barnaverndarnefnda. Lögð er áhersla á að fá kvartanir skriflega. Þegar Barnaverndarstofu berst kvörtun þá er leitað eftir afstöðu viðkomandi barnaverndarnefndar til kvörtunarefnis, upplýsingum um vinnslu og meðferð máls og afrita af gögnum. Barnaverndarstofa metur síðan hvort barnaverndarnefnd hafi fylgt settum lögum við meðferð málsins og sendir aðilum máls og viðkomandi barnaverndarnefnd niðurstöður sínar. Aðrir þeir sem koma á framfæri kvörtunum eða ábendingum um misfellur í barnaverndarstarfi fá hvorki upplýsingar um málið né niðurstöður Barnaverndarstofu vegna ákvæða laga um þagnarskyldu.

Hér er að finna eyðublað sem hægt er að fylla út og senda Barnaverndarstofu með tölvupósti eða bréfpósti.