Framhaldsskólinn

Réttur til menntunar
Lög og reglur um framhaldsskóla
Aðalnámskrá framhaldsskóla og skólanámskrár
 Hlutverk framhaldsskóla
Yfirstjórn framhaldsskóla
Starfsfólk framhaldsskóla og skyldur þess
Aðkoma nemenda að stjórnun framhaldsskóla
Inntökuskilyrði og innritun
Kostnaður
Styrkir
Námsframboð
Námsmat og námslok
Starfsnám
Skólareglur og meðferð mála
Námsráðgjöf
Heilsugæsla og forvarnir
Nemendur með annað móðurmál en íslensku og þeir sem hafa búið erlendis
Nemendur með sérþarfir
Heimavist
Félagslíf nemenda
Samstarf foreldra og framhaldsskóla
Upplýsingaskylda skóla við forsjárlausa foreldra
 Persónulegar upplýsingar og meðferð gagna 
Meðferð trúnaðarupplýsinga
Tilkynningaskylda til barnaverndaryfirvalda
Markaðssetning í framhaldsskólum
Stjórnsýslulög
Mat og eftirlit með gæðum starfs framhaldsskóla

Hægt er að smella á kaflaheitin til að komast í einstaka kafla.  
Með því að smella á kaflaheiti í texta er hægt að komast aftur efst á síðu.

Námsbrautarlýsingar skólanna  sýna námsbrautir til stúdentsprófs, listnámsbrautir, almenna námsbraut, starfsbrautir (sérdeildir) og starfsnámsbrautir. 

Hlutverk framhaldsskóla 
Í 2. gr. laga um framhaldsskóla nr. 92/2008 segir:

 Hlutverk framhaldsskóla er að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi með því að bjóða hverjum nemanda nám við hæfi.
 Framhaldsskólar búa nemendur undir þátttöku í atvinnulífinu og frekara nám. Þeir skulu leitast við að efla færni nemenda í íslensku máli, bæði töluðu og rituðu, efla siðferðisvitund, ábyrgðarkennd, víðsýni, frumkvæði, sjálfstraust og umburðarlyndi nemenda, þjálfa þá í öguðum og sjálfstæðum vinnubrögðum, jafnrétti og gagnrýninni hugsun, kenna þeim að njóta menningarlegra verðmæta og hvetja til þekkingarleitar. Framhaldsskólar sinna miðlun þekkingar og þjálfun nemenda þannig að þeir öðlist færni til að gegna sérhæfðum störfum og hafi forsendur til að sækja sér frekari menntun.

Í almennum hluta aðalnámskrár framhaldsskóla er fjallað um hlutverk, markmið og starfshætti framhaldsskóla í 4. og 5. kafla.

Yfirstjórn framhaldsskóla
Menntamálaráðherra fer með yfirstjórn þeirra mála er lög um framhaldsskóla taka til. Menntamálaráðuneytið á að hafa eftirlit með framhaldsskólum og taka þátt í almennri stefnumótun. Þá skal ráðherra staðfesta námskrár og námsbrautarlýsingar framhaldsskólanna.

Ráðherra skipar fimm manna skólanefnd við opinbera framhaldsskóla til fjögurra ára í senn. Ákvæði um skólanefnd við opinbera framhaldsskóla er að finna í 5. gr. laga um framhaldsskóla. Hlutverk skólanefndar er að marka áherslur í starfi skólans og stuðla að sem bestri þjónustu við íbúa á starfssvæði skólans og tengslum hans við atvinnu-, félags- og menningarlíf. Þá á skólanefnd m.a. að staðfesta skólanámskrá og fylgjast með framkvæmd hennar og vera skólameistara til samráðs um námsframboð, starfsmannamál, fjármál skólans o.fl.

Ráðherra veitir þeim skólum sem uppfylla skilyrði laga um framhaldsskóla og reglur sem settar eru með stoð í þeim viðurkenningu til kennslu á framhaldsskólastigi. Einkareknir framhaldsskólar geta verið sjálfseignastofnanir, hlutafélög eða með öðru viðurkenndu rekstrarformi.

Starfsfólk framhaldsskóla og skyldur þess
Ráðherra skipar skólameistara í opinberum framhaldsskólum til fimm ára í senn að fenginni umsögn skólanefndar um umsækjendur. Stjórn einkarekinna framhaldsskóla ræður skólameistara til að stýra daglegri starfsemi skólans. Hann ber ábyrgð á starfsemi skólans í umboði stjórnar eða ábyrgðaraðila í samræmi við samþykktir, stofnskrá eða önnur stofnskjöl viðkomandi skóla.

 Skólameistari veitir skólanum forstöðu skv. 6. gr. laga um framhaldsskóla. Hann stjórnar daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gætir þess að skólastarfið sé í samræmi við lög, reglugerðir, aðalnámskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Hann ber ábyrgð á gerð fjárhagsáætlunar og að henni sé fylgt og hefur frumkvæði að gerð skólanámskrár og umbótastarfi innan skólans.

Samkvæmt 9. gr. laga um framhaldsskóla skal halda skólafund a.m.k. einu sinni á skólaári. Rétt til setu á skólafundi eiga allir starfsmenn skóla ásamt fulltrúum nemenda samkvæmt nánari ákvörðun skólameistara. Á skólafundi er rætt um málefni viðkomandi skóla. Skólameistari boðar til fundar, leggur fram dagskrá og stýrir fundi eða felur öðrum stjórn hans. Fundargerð skólafundar skal kynnt skólanefnd.

Í aðalnámskrá er talin upp sú þjónusta sem á að standa nemendum til boða, auk kennslu, án sérstaks endurgjalds (bls. 60). Þar eru m.a. tekin dæmi um ákveða lögbundna þjónustu eins og t.d. að njóta náms- og starfsráðgjafar og aðgangs að safni sem er upplýsingamiðstöð fyrir nemendur og kennara. Það skal búið bókum og nýsigögnum auk annars safnkosts sem tengjast kennslugreinum í skóla. í tengslum við skólasafn skal vera lesaðstaða með aðgangi að upplýsingaritum.

Í 7. gr. reglugerðar um starfslið og skipulag framhaldsskóla nr. 1100/2007 (sem heldur gildi sínu þar til ný reglugerð hefur verið sett með stoð í 8. gr. núgildandi laga) eru talin upp þau störf sem kennarar skulu annast, taka þátt í og bera ábyrgð á. Ákvæði um umsjónarkennara er ekki að finna í lögum um framhaldskóla eða reglugerðum tengdum þeim. Mismunandi er eftir skólum hvaða skyldur umsjónarkennarar bera og skal hlutverk umsjónarkennara vera skilgreint í skólanámsskrá.

Starfsfólk í framhaldsskóla er bundið trúnaði og óheimilt er að veita persónulegar upplýsingar um nemanda án samþykkis þess sem í hlut á og foreldra/forráðamanna ef um er að ræða nemanda yngri en 18 ára. Sjá nánar í kafla meðferð trúnaðarupplýsingar og kafla um tilkynningarskyldu til barnaverndaryfirvalda.

Sjá nánari upplýsingar um starfsfólk framhaldsskóla í 8.gr. laga um framhaldsskóla og í lögum um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla nr. 87/2008. Sjá einnig Siðareglur kennara á vef Kennarasambands Íslands, reglugerð um matsnefnd leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólakennara og reglugerð um inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólakennara, nr. 872/2009.

Skólareglur og meðferð mála
Í 33. gr. laga um framhaldsskóla segir:

Í skólanámskrá hvers skóla skulu vera reglur þar sem gerð er grein fyrir réttindum og skyldum nemenda. Skólareglur skulu geyma ákvæði um eftirfarandi þætti:
   a. skólasókn,
   b. hegðun og umgengni,
   c. námsmat, námsframvindu og prófareglur,
   d. viðurlög vegna brota á skólareglum,
   e. reglur um meðferð ágreiningsmála og um beitingu viðurlaga.
 Við ákvörðun skólameistara um rétt eða skyldu nemenda skv. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, svo sem brottvísun úr skóla í fleiri en einn skóladag eða að nemanda sé meinað að sækja kennslutíma í ákveðnu fagi eða námsgrein um nokkurt skeið, skal fylgja reglum stjórnsýslulaga um málsmeðferð. Ákvörðun skólameistara er kæranleg til menntamálaráðuneytis. Um málskot gilda ákvæði VII. kafla stjórnsýslulaga.

Sjá nánar um stjórnsýslulög hér. Í aðalnámskrá framhaldsskóla er fjallað um meðferð ágreiningsmála í kafla 14.7.2 á bls. 62. Kaflinn er hér birtur í heild:

Hver skóli setur sér reglur um boðleiðir og verklag um ágreiningsmál sem upp kunna að koma. Við vinnslu þeirra skal gæta ákvæða stjórnsýslulaga um málsmeðferð.
Í verklagsreglum skal koma fram:

• með hvaða hætti nemenda, lögráða og ólögráða, er veitt viðvörun áður en til viðurlaga kemur,
• kostur á að andmæla fyrirhugaðri ákvörðun og tímafrestur tilgreindur í því skyni,
• meðferð ágreiningsmála, kvartana og kæra vegna samskipta milli nemenda, kennara og/eða annars starfsfólks framhaldsskóla,
• meðferða ágreiningsmála um námsframvindu,
• meðferð undanþágubeiðna.

Leitast skal við að leysa ágreiningsmál á vettvangi skóla. Uni nemandi eða forráðamaður hans ekki úrskurði í deilumáli má vísa málinu til mennta- og menningamálaráðuneytisins.
Framhaldsskólar skulu skrá feril máls þegar ágreiningsmál koma upp innan skólans eða þegar um brot á skólareglum er að ræða. Við meðferð mála skal sérstaklega gæta ákvæða stjórnsýslulaga, laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og upplýsingalaga (sjá viðauka 1). Leitast skal við að afgreiða brot á skólareglum með skjótum hætti en jafnframt leggja áherslu á öryggi og vandvirkni við úrlausn og afgreiðslu.

Í kafla 11.4 á bls. 50 er fjallað um ágreining um námsmat. Þar segir orðrétt:

Nemandi á rétt til að fá útskýringar á mati sem liggur að baki lokaeinkunn í námsáfanga innan fimm virkra daga frá birtingu einkunnar. Vilji nemandi, sem ekki hefur náð lágmarkseinkunn, þá eigi una mati kennarans getur hann snúið sér til skólameistara og óskað eftir mati sérstaks prófdómara. Þá skal kveða til óvilhallan prófdómara sem metur prófúrlausnir. Úrskurður hans er endanlegur og verður ekki skotið til æðra stjórnvalds.
Fjallað er um meðferð ágreiningsmála vegna árangurs í sveinsprófum í gildandi reglugerð þar um.

Námsráðgjöf
Góð námsráðgjöf getur styrkt nemendur í vel ígrunduðu námsvali, unnið gegn brottfalli og aðstoðað nemendur sem áður hafa horfið frá námi svo þeir finni sér betri farveg  Samkvæmt 37. gr. laga um framhaldsskóla eiga nemendur rétt á að njóta náms- og starfsráðgjafar í framhaldsskóla af aðilum sem uppfylla skilyrði laga um náms- og starfsráðgjafa. Í skólanámskrá framhaldsskóla skal markmiðum og stefnu skóla varðandi ráðgjöf lýst og þar skal einnig koma fram hvernig skóli rækir skyldur sínar og hlutverk á þessu sviði.

Nemendur með annað móðurmál en íslensku og þeir sem hafa búið erlendis

Í 35. gr. laga um framhaldsskóla er kveðið á um rétt nemenda með annað móðurmál en íslensku og nemenda sem hafa búið lengi erlendis;

Kennsla í framhaldsskólum skal fara fram á íslensku.
Heimilt er að nám fari fram á öðrum tungumálum en íslensku þegar 
a. það leiðir af eðli náms eða námskrár og 
b. þegar um er að ræða námsbrautir sem sérstaklega eru ætlaðar nemendum sem ekki hafa vald á íslensku eða verða að stunda eða hafa stundað hluta af námi sínu erlendis.
Nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku eiga rétt á kennslu í íslensku sem öðru tungumáli. Sama gildir um nemendur sem dvalist hafa langdvölum erlendis og hafa litla kunnáttu í íslensku. Miða skal við að nemendur með annað móðurmál en íslensku fái tækifæri til að viðhalda móðurmáli sínu sem valgrein, í fjarnámi eða með öðrum hætti.
Framhaldsskólar skulu setja sér áætlun um móttöku nemenda. Móttökuáætlun framhaldsskóla skal vera aðgengileg nemendum og foreldrum, þar sem m.a. koma fram upplýsingar um námið og skólastarfið almennt og foreldrum með annað móðurmál en íslensku og heyrnarlausum foreldrum er greint frá möguleikum á túlkaþjónustu. Móttökuáætlun vegna nemenda með annað móðurmál en íslensku skal taka mið af bakgrunni þeirra, tungumálafærni og færni á öðrum námssviðum.
Í reglugerð skal kveðið nánar á um rétt nemenda til kennslu í íslensku, svo og um tilhögun og mat á náminu.

Í reglugerð nr. 654/2009 er kveðið nánar á um móttökuáætlanir skóla, skipulag og framkvæmd kennslu o.fl. Í aðalnámskrá framhaldsskóla er fjallað um undanþágur frá aðalnámskrá í 16. kafla á bls. 65-66:

16 Undanþágur frá aðalnámskrá
Framhaldsskólar bera ábyrgð á að starf þeirra sé í samræmi við aðalnámskrá en hafa jafnframt víðtækar heimildir til þess að laga námskrá að þörfum fatlaðra nemenda, langveikra og þeirra sem eiga við námsörðugleika að etja. Ýmsar aðrar ástæður geta gefið tilefni til að skólastjórnendur veiti undanþágur frá aðalnámskrá. Á prófskírteini nemenda skal ávallt gerð grein fyrir undanþágum frá námsframvindu eða námsmati.

16.1 Námsgreinar og námsáfangar
Nemendur með fötlun, langveikir og nemendur með sértæka námsörðugleika og/eða aðra staðfesta skynjunarörðugleika sem sérfræðingur á viðkomandi sviði hefur staðfest, geta sótt um undanþágu til skólameistara frá einstökum námsáföngum. Nemendur, skulu þó taka aðra áfanga í stað þeirra sem þeir fá undanþágu frá.
Nemendur geta einnig sótt um undanþágu til skólameistara frá einni námsgrein ef þeir eiga við það mikla námsörðugleika að stríða að þeir geta ekki náð tökum á námsefninu. Slíkir námsörðugleikar skulu staðfestir af sérfræðingi á viðkomandi sviði. Nemendur sem fengið hafa undanþágu frá námi í námsgrein í grunnskóla, geta einnig sótt um undanþágu frá sömu grein í framhaldsskóla. Þeir skulu þó taka aðra grein í staðinn. Áður en undanþága er veitt skal skólameistari gera nemendum grein fyrir því að undanþágan gæti skert möguleika þeirra til náms í skólum á háskólastigi eða möguleika til starfa á viðkomandi starfssviði ef um starfsnám er að ræða.

16.1.1 Íþróttir
Nemandi, sem stundar umfangsmikla líkamsþjálfun á vegum sérsambands og/eða íþróttafélags undir stjórn sérmenntaðs þjálfara, íþróttafræðings eða kennara samhliða námi í framhaldsskóla, getur óskað eftir því að skólameistari veiti honum undanþágu frá vissum áföngum eða áfangahlutum í íþróttum, líkams- og heilsurækt.

16.1.2 Nemendur með annað móðurmál en íslensku
Framhaldsskólar skulu koma til móts við þarfir nemenda af erlendum uppruna með íslensku-kennslu og fræðslu um íslenskt samfélag og menningu, liðsinni við heimanám, jafningjastuðningi og öðrum þeim ráðum sem að gagni mega koma. Hver skóli skal setja sér móttökuáætlun þar sem fram koma helstu atriði um skólastarfið á máli sem nemendur og forráðamenn ólögráða nemenda geta skilið. Í móttökuáætlun felst að gerð sé einstaklings-námskrá sem taki mið af bakgrunni og tungumálafærni viðkomandi, að þróa námsaðferðir til að mæta viðkomandi nemanda, að skipuleggja samráð nemenda og starfsmanna skólans og upplýsa með skýrum hætti hvaða stuðning skólinn veitir til dæmis við heimanám og túlkun. Sérstaklega skal huga að þeim nemendum sem íslenskir eru en hafa dvalið langdvölum erlendis. Margir þeirra þurfa á hliðstæðri aðstoð að halda og nemendur af erlendum uppruna.
Framhaldsskóla er heimilt að meta móðurmál nemenda til eininga í frjálsu vali eða til eininga í stað annars erlends tungumáls.
Miða skal við að nemendur með annað móðurmál en íslensku fái tækifæri til að viðhalda móðurmáli sínu sem valgrein óski þeir þess. Framhaldsskóli getur boðið upp á slíkt nám í staðnámi eða fjarnámi eða metið nám sem stundað er annars staðar. Viðkomandi framhaldsskóli þarf þá að veita samþykki fyrir náminu óski nemandi eftir að fá slíkt nám metið til eininga. Framhaldsskóli er ekki ábyrgur fyrir náminu en getur verið tengiliður, t.d. við gagnasöfn, bókasöfn, félög og annað það sem veitir nemendum aðgang að kennslu í eigin móðurmáli.
Nemendur sem hafa annað móðurmál en íslensku, eiga rétt á kennslu í íslensku. Sama gildir um heyrnarskerta nemendur. Nemendur, sem hafa dvalið utan Norðurlanda á grunnskólaaldri, geta sótt um að taka annað tungumál í staðinn fyrir Norðurlandamál. Nemendur, sem fengið hafa undanþágu frá námi í Norður¬landa¬máli í grunnskóla, geta einnig fengið undanþágu frá Norðurlandamáli í framhalds¬skóla. Þeir skulu þó taka aðra grein í staðinn.

16.2 Afreksfólk
Komið skal til móts við afreksfólk á þann hátt að fjarvera þess á námstíma vegna keppnis- og/eða æfingaferða reiknist ekki inn í skólasóknareinkunn nemenda. Komið skal til móts við afreksfólks á þann hátt að fjarvera þess á prófatíma vegna keppnis- og/eða æfingaferða útiloki ekki nemendur frá því að gangast undir námsmat í lok skólaárs eða námsannar. Leitast skal við að gefa nemandanum tækifæri til að ljúka prófum eða lokaverkefnum eftir því sem við verður komið.
Afreksmaður telst sá sem valinn hefur verið í unglingalandslið eða landslið viðkomandi íþrótta-, keppnis-, list- eða starfsgreinar eða sá sem hefur verið valinn til þátttöku og/eða undirbúnings fyrir Norðurlandamót, Evrópumeistaramót, heimsmeistaramót, Ólympíu¬leika eða önnur sambærileg mót í sinni grein.
Þegar staðfesting á fyrirhugaðri þátttöku nemandans liggur fyrir er mælt með því að skólastjórnendur geri sérstakan samning við hann um þær undanþágur sem á þarf að halda, svo sem um skólasókn nemandans, verkefnaskil og próftöku. Viðkomandi sérsamband/landsliðsþjálfari/landsliðsnefnd skal leggja fram staðfesta áætlun um þátttöku í verkefnum fyrir upphaf skólaárs eða námsannar. Leitast skal við að gefa nemandanum tækifæri til að ljúka prófum eða lokaverkefnum eftir því sem við verður komið.

Nemendur með sérþarfir
Í 34. gr. laga um framhaldsskóla er fjallað um nemendur með sérþarfir. Þar segir:

Á framhaldsskólastigi skal veita nemendum með fötlun, sbr. 2. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, og nemendum með tilfinningalega eða félagslega örðugleika kennslu og sérstakan stuðning í námi. Látin skal í té sérfræðileg aðstoð og viðeigandi aðbúnaður eftir því sem þörf krefur. Nemendur með fötlun skulu stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er.
 Ráðherra getur í samningi við framhaldsskóla heimilað rekstur sérstakra námsbrauta við framhaldsskóla fyrir nemendur með fötlun.
 Nemendur með leshömlun skulu eiga aðgang að sérsniðnum námsgögnum eftir því sem við verður komið. Framhaldsskóli gerir grein fyrir því í skólanámskrá hvernig staðið er að skimun og greiningu leshömlunar, ásamt eftirfylgni og stuðningi við nemendur sem greindir eru með leshömlun.
 Framhaldsskólar skulu leitast við að veita þeim nemendum sérstakan stuðning sem eiga við sértæka námsörðugleika að stríða eða veikindi.
 Ráðherra getur sett reglugerð með nánari ákvæðum um réttindi, kennslu og nám í framhaldsskólum. Einnig skal í reglugerð kveðið á um rétt heyrnarskertra eða heyrnarlausra nemenda til sérstakrar kennslu í íslensku táknmáli.

Þar til ofangreind reglugerð hefur verið sett gildir reglugerð nr. 372/1998 um kennslu fatlaðra nemenda í framhaldskólum, sem sett var á grundvelli 19. gr. fyrri laga um framhaldsskóla nr. 90/1996. Þar segir m.a. að  kennsla fatlaðra byggir á rökstuddri námsáætlun fyrir nemendahóp eða einstakling. Námsáætlunin skal byggð á meginmarkmiðum aðalnámskrár framhaldsskóla og upplýsingum um þarfir nemenda og mati á stöðu þeirra í námi og þroska. Tilgreind skulu langtíma- og skammtímamarkmið með kennslunni. Námsáætlun skal endurskoða reglulega. Samkvæmt reglugerðinni getur kennsla fatlaðra nemenda farið fram:

með stuðningi inni í nemendahópi/bekkjardeild, 
í sérstökum námshópum að hluta eða að öllu leyti,
í sérstökum deildum við framhaldsskóla eða með stuðningi utan nemendahóps.

Skólameistari metur þörf fyrir stuðning við fatlaða nemendur í skóla sínum og skipuleggur hann í samráði við starfslið skólans m.a. með hliðsjón af greiningu sérfræðinga á fötlun. Áætlun um framkvæmd skal taka mið af námsáætlun fyrir námshópa og/eða einstaka nemendur eftir því sem við á. Í starfsáætlun skólans skal sérstaklega gera grein fyrir námsframboði fyrir fatlaða nemendur, ráðningu sérhæfðs starfsliðs, sérfræðilegri aðstoð, sérstökum búnaði og námsefni og breytingu á húsnæði ef fötlun nemanda krefst þess. Skólameistari skal sækja um sérgreinda fjárveitingu vegna kostnaðar sem af þessu hlýst.

Í athugasemdum við 34. grein framhaldsskólalaga segir í frumvarpinu að meirihluti framhaldsskóla á Íslandi býður nú upp á sérstakar námsbrautir fyrir fatlaða nemendur. Svo til allir nemendur með skilgreindar fatlanir nýta sér rétt sinn til náms í framhaldsskólum. Framhaldsskóli sem er fyrir alla, þarf einnig að taka aukið tillit til sérþarfa annarra nemenda, svo sem þeirra sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika eða veikinda. Þörfum þessa nemendahóps má mæta á ýmsa vegu, t.d. í minni námshópum, eins og margir skólar hafa gert, sbr. skýrslu starfshóps um almenna námsbraut.

Í aðalnámskrá framhaldsskóla er á bls. 65 fjallað um undanþágur og frávik frá einstökum námsgreinum eða áföngum:

Framhaldsskólar bera ábyrgð á að starf þeirra sé í samræmi við aðalnámskrá en hafa jafnframt víðtækar heimildir til þess að laga námskrá að þörfum fatlaðra nemenda, langveikra og þeirra sem eiga við námsörðugleika að etja. Ýmsar aðrar ástæður geta gefið tilefni til að skólastjórnendur veiti undanþágur frá aðalnámskrá. Á prófskírteini nemenda skal ávallt gerð grein fyrir undanþágum frá námsframvindu eða námsmati.

Nemendur með fötlun, langveikir og nemendur með sértæka námsörðugleika og/eða aðra staðfesta skynjunarörðugleika sem sérfræðingur á viðkomandi sviði hefur staðfest, geta sótt um undanþágu til skólameistara frá einstökum námsáföngum. Nemendur, skulu þó taka aðra áfanga í stað þeirra sem þeir fá undanþágu frá.
Nemendur geta einnig sótt um undanþágu til skólameistara frá einni námsgrein ef þeir eiga við það mikla námsörðugleika að stríða að þeir geta ekki náð tökum á námsefninu. Slíkir námsörðugleikar skulu staðfestir af sérfræðingi á viðkomandi sviði. Nemendur sem fengið hafa undanþágu frá námi í námsgrein í grunnskóla, geta einnig sótt um undanþágu frá sömu grein í framhaldsskóla. Þeir skulu þó taka aðra grein í staðinn. Áður en undanþága er veitt skal skólameistari gera nemendum grein fyrir því að undanþágan gæti skert möguleika þeirra til náms í skólum á háskólastigi eða möguleika til starfa á viðkomandi starfssviði ef um starfsnám er að ræða.

Á heimavistum/nemendagörðunum gilda reglur um aga og umgengni sem íbúum og gestum þeirra ber að fara eftir enda hafa þeir samþykkt að fara að reglum húsnæðisins með því að leigja það. Kveðið skal á um umgengni, samskipti og hegðun nemenda í skóla, á samkomum á vegum skóla og á heimavist í skólanámsskrá.

Stundum koma upp álitamál varðandi friðhelgi einkalífs nemenda á heimavist. Ótvírætt er að herbergi eða íbúð sem námsmaður leigir á heimavist telst til heimilis hans og nýtur friðhelgi sem slíkt. Aðrir hlutar heimavistar, s.s. sameiginleg aðstaða ýmiss konar, gangar, setustofur, matsalur, sjónvarpsherbergi, hreinlætisaðstaða, tölvuver o.þ.h. teljast ekki til „heimilis“ námsmanns í þeim þrönga skilningi orðsins að hann geti hamlað öðrum aðgang að þeim. Hins vegar eru þetta svæði sem eru í svo nánum tengslum við heimili námsmanns að eðlilegt og sanngjarnt er að hann njóti þar nokkuð ríkrar verndar um einkalíf sitt. Þetta segir í máli Persónuverndar nr. 2005/59.

Notkun eftirlitsmyndavéla á heimavistum og í skólum flokkast undir rafræna vöktun í skilningi laga um persónuvernd. Til þess að slík vöktun sé í lagi þarf hún bæði að vera lögmæt, þ.e. eiga stoð í lögun og uppfylla ýmis frekari skilyrði, m.a. um meðalhóf og tilgang. Sjá nánar reglur nr. 837/2006 um rafræna vöktun á vef Persónuverndar.

Þegar foreldrar eða forráðamenn ólögráða barna senda þau að heiman í heimavistarskóla er ekki óeðlilegt að ýmis vandamál eða álitamál skapist í samskiptum barnsins, foreldranna og skólayfirvalda. Foreldrar fara með forsjá barna sinna, jafnvel þó að þau séu tímabundið í umsjá annarra og hafa því enn þau réttindi og þær skyldur sem hvíla á forsjáraðilum. Skólinn tekur yfir ýmis af þessum réttindum og skyldum tímabundið eða meðan barnið er í skólanum og býr á heimavist. Í forsjá felst meðal annars að forsjáraðilar ráða dvalarstað barna sinna og er því eðlilegt að foreldrum séu veittar upplýsingar um það ef barn þeirra t.d. yfirgefur heimavistina um lengri tíma. Við ákvörðun þess hvenær rétt sé að hafa samband við foreldra í slíkum tilvikum þarf að taka eðlilegt tillit til annars vegar einkalífs unglingsins og hins vegar til þess réttar foreldra að vita hvar ólögráða barn þeirra dvelur.

Félagslíf nemenda
Í 39. gr. laga um framhaldsskóla segir:

 Í hverjum framhaldsskóla skal starfa nemendafélag. Nemendafélag vinnur m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda. Það setur sér reglur um skipan, starfssvið og starfshætti. Nemendafélög starfa á ábyrgð skóla. Nemendafélögum skal búin aðstaða til starfsemi sinnar.
 Framhaldsskólum er heimilt að styrkja starfsemi nemendafélaga fjárhagslega og skal bókhald þeirra háð sömu endurskoðun og aðrar fjárreiður framhaldsskóla.

Gjöld til nemendasjóða eru ákveðin af nemendafélögum skóla sem sjá um innheimtu og meðferð fjárins. Nú eru fyrirtæki í auknum mæli að leita inn í framhaldsskólana með því að gera samninga við nemendafélögin. Þar sem nemendafélög starfa á ábyrgð skóla er eðlilegt að haft sé samráð við skólastjórnendum hvað varðar markaðssetningu innan veggja skólans, enda geta skólastjórnendur sett reglur um auglýsingar innan veggja skólans. Auk hagsmunagæslu fyrir nemendur hafa nemendafélögin félagslíf nemenda á sinni könnu.

Í  athugasemd við þessa grein frumvarpsins er hlutverk foreldraráðs skýrt frekar: 

Foreldraráð eru talin mikilvægur tengill milli skólans og forráðamanna ólögráða nemenda. Sem dæmi um markmið slíks ráðs eru:
    –      Að vera samráðs- og samstarfsvettvangur foreldra/forráðamanna.
    –      Að stuðla að aukinni vitund foreldra/forráðamanna um forsjárskyldur sínar og þekkingu þeirra á réttindum og skyldum sínum og barna þeirra.
    –      Að vera bakhjarl skólans og auka áhrif foreldra/forráðamanna sem hagsmunahóps um bættan hag og stöðu skólans.
    –      Að hvetja til aukins stuðnings, aðhalds og hvatningar foreldra/forráðamanna við börn sín og nám þeirra. Að koma á og tryggja öflugt og gott samstarf foreldra/forráðamanna, nemenda og starfsfólks skólans.
    Í öllu falli er ljóst að með þeim breytingum sem orðnar eru á þjónustu og starfsumhverfi framhaldsskóla þá eru sterk rök til þess að slík ráð séu stofnuð. Margnefnd breyting á sjálfræðisaldri er hér augljós hluti umræðunnar. Þrýstingur hefur verið á slíkt en hér með er slíkt ráð lögbundið og því ekki einungis lagt í hendur áhugasamra forráðamanna.

Í reglugerð um starfslið og skipulag framhaldsskóla nr. 1100/2007 (sem sett var með heimild í eldri framhaldsskólalögum og heldur gildi sínu þar til ný reglugerð hefur verið sett með heimild í 8. gr. núgildandi laga) segir í 4. gr:

Skólameistari ber ábyrgð á að upplýsa forráðamenn ólögráða nemenda um námsástundun, námsgengi og önnur atriði er varða skólavist nemendans og velferð hans.

Í sömu reglugerð er fjallað um ábyrgð kennara í 7. gr. Þar segir m.a. að kennarar eiga að hafa viðtalstíma fyrir nemendur sína og forráðamenn þeirra og þeir skulu sitja a.m.k. einn fund á ári/önn með forráðamönnum ólögráða nemenda sinna.

Í aðalnámskrá framhaldsskóla er fjallað um samvinnu heimilis og skóla á bls. 54:

Mikilvægt er að framhaldsskólar vinni að skipulegri samvinnu heimilis og skóla.
Framhaldsskólar sinna bæði lögráða og ólögráða einstaklingum og breytist því samstarf heimilis og skóla við 18 ára aldur. Samstarf milli framhaldsskóla og foreldra ólögráða nemenda er mikilvægur liður í að draga úr skilum milli skólastiga, veita nemendum nám og ráðgjöf við hæfi og efla forvarnir. Ólögráða nemendur eru undir forsjá foreldra eða annarra sem hefur verið falin forsjá þeirra samkvæmt lögum og er skólum skylt að upplýsa þá um náms¬framvindu barna þeirra svo og mál sem upp kunna að koma varðandi skólagöngu þeirra. Leyfi lögráða nemanda þarf til að afhenda forsjárforeldrum gögn er varða nám þeirra.
Foreldraráð skal starfa í hverjum skóla og eiga forsjárforeldrar/forráðamenn allra nemenda skólans rétt á aðild að því. Stjórn foreldraráðs tilnefnir áheyrnarfulltrúa í skólanefnd. Hlutverk ráðsins er samkvæmt lögum að styðja við skólastarfið, huga að hagsmunamálum nemenda og í samstarfi við skólann efla samstarf foreldra og forráðamanna ólögráða nemenda við skólann.

Heimili og skóli — landsamtök foreldra eru landssamtök foreldrafélaga. Samtökin hafa samið sýnishorn að starfsreglum fyrir foreldrafélög sem hverjum þeim er ráðast í stofnun slíkra félaga er frjálst að nota og breyta að vild. Nánari upplýsingar á www.heimiliogskoli.is.

Persónulegar upplýsingar og meðferð gagna
 Framhaldsskóla ber skylda til að varðveita upplýsingar um nám nemenda og veita nemendum aðgang að þeim skv. 38. gr. framhaldsskólalaga. Um aðgang annarra en nemenda að upplýsingum um námsferil fer eftir nánari reglum 55. gr. og reglugerð settri samkvæmt þeirri grein.

Í athugasemdum frumvarpsins segir um 38. grein:

Þetta er nýmæli og tryggir að upplýsingar um nám nemenda séu varðveittar án tilgreindra tímamarka. Jafnframt er hér kveðið á um að nemendur hafi aðgang að upplýsingum um eigið nám og er það í samræmi við meginreglu laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000. Hvers kyns afhending upplýsinga til annarra en nemandans sjálfs telst vera tilkynningarskyld upplýsingavinnsla og þarf að styðjast við heimild og löglegan tilgang skv. II. kafla laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Því er lagt til að um slíka upplýsingagjöf fari eftir reglugerð settri skv. 55. gr. frumvarpsins og reglum settum samkvæmt þeirri grein.

Umrædd 55. gr. um upplýsingagjöf er svohljóðandi:

Menntamálaráðuneytið annast söfnun og miðlun upplýsinga um skólahald og skólastarf á framhaldsskólastigi sem varða lögbundið eftirlitshlutverk þess. Skulu framhaldsskólar gera ráðuneytinu árlega eða oftar, sé þess óskað, grein fyrir framkvæmd skólahalds.
 Ráðherra setur í reglugerð nánari fyrirmæli um upplýsingaskyldu framhaldsskóla um skólahald og enn fremur aðra kerfisbundna skráningu skóla og meðferð persónuupplýsinga, þar á meðal um námsferil nemenda.

Annars vegar er gerður greinarmunur á upplýsingum sem menntamálaráðuneytið aflar, varðveitir og ber ábyrgð á og því eru nauðsynlegar til að rækja mats- og eftirlitshlutverk sitt og hins vegar persónuupplýsingum sem skólar safna um einstaka nemendur, en meðferð slíkra upplýsinga er á ábyrgð stjórnenda hlutaðeigandi skóla, sbr. 38. gr. Ekki er lagt til að ráðuneytið varðveiti eða miðli slíkum upplýsingum. Í 1. mgr. er gert ráð fyrir fjöldavinnslu upplýsinga um nemendur. Slík vinnsla er ávallt tilkynningarskyld til Persónuverndar í samræmi við II. kafla laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga sbr. athugasemdir við 55. gr. frumvarpsins. 

Starfsfólk í framhaldsskóla er bundið trúnaði og óheimilt er að veita persónulegar upplýsingar um nemanda án samþykkis þess sem í hlut á og foreldra/forráðamanna ef um er að ræða nemanda yngri en 18 ára. Í aðalnámskrá framhaldsskóla, almennum hluta segir á bls. 63:

Gögn í vörslu skóla sem hafa að geyma persónulegar upplýsingar um nemendur skal farið með í samræmi við ákvæði laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, laga um Þjóðskjalasafn Íslands og ákvæði upplýsingalaga eftir því sem við á. Starfsfólk í framhaldsskóla er bundið trúnaði og óheimilt er að veita persónulegar upplýsingar um lögráða nemanda án samþykkis hans eða forsjárforeldra/forráðamanna ef um er að ræða nemanda yngri en 18 ára. Allir framhaldsskólar skulu varðveita upplýsingar um nám nemenda og veita þeim aðgang að þeim upplýsingum. Framhaldsskólar skulu opna forsjárforeldrum/ og forráðamönnum, barna yngri en 18 ára, aðgang að upplýsingakerfi sínu þar sem meðal annars eru birtar einkunnir og skólasókn barna þeirra. Um rétt forsjárlauss foreldris til aðgangs að upplýsingum um barn sitt upp að 18 ára aldri fer samkvæmt ákvæðum barnalaga nr. 76/2003. Þegar nemandi hefur náð lögræðisaldri er einungis heimilt að veita honum sjálfum, eða þeim sem nemandinn veitir skriflegt umboð, upplýsingar um mál er varða hann persónulega.

Framhaldsskóla er þó heimilt að veita öðrum skólum upplýsingar um einstaka nemendur vegna flutnings þeirra milli skóla eða vegna þess að þeir stunda nám við fleiri en einn skóla eða fræðslustofnun. Einnig er heimilt að veita fræðsluyfirvöldum slíkar upplýsingar í skýrt afmörkuðum tilgangi. Sé um viðkvæmar persónuupplýsingar að ræða skulu þær þó ekki afhentar nema með upplýstu samþykki forsjárforeldra eða lögráða nemanda.

Persónuupplýsingar skulu afhentar á öruggan hátt þannig að fyllsta trúnaðar sé gætt.