Eru tölvuleikir skaðvaldur eða saklaus skemmtun?

Dr. Guðbjörg Hildur Kolbeins fjölmiðlafræðingur

 Á undanförnum árum hefur umræðan um áhrif tölvuleikja á börn og unglinga aukist verulega en því miður hefur hún oft einnig lognast út af án þess að hafa skilað neinum árangri. 

Nýlega var sýnd heimildarmyndin Dödligt spel í sænska sjónvarpinu. Þar kom m.a. fram að þeir drengir sem hafa orðið skólafélögum sínum að bana í Bandaríkjunum áttu það eitt sameiginlegt að hafa eytt miklum tíma í ofbeldisfullum tölvuleikjum, og að Lee Boyd Malvo, unglingspilturinn sem drap fólk úr launsátri, æfði sig á tölvuleikjum áður en hann lét til skarar skríða.  Einnig kom fram í þættinum að tveir bræður á unglingsaldri í Tennessee-ríki í Bandaríkjunum hafi stolið skotvopni föður síns eftir að hafa spilað Grand Theft Auto 3 (GTA3) og byrjað að skjóta á bíla sem óku fram hjá þeim.

Vissulega er það rétt að mikill meirihluti barna, sem hefur leikið sér í tölvuleikjum, jafnvel ofbeldisfullum tölvuleikjum, tekur ekki upp á því að drepa mann og annan.  Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að tölvuleikir hafa stuðlað að því að börn hafi orðið öðrum að bana. 

Tölvuleikir eru sífellt í þróun og það er markmið framleiðenda að gera þá eins raunverulega eins og hægt er.  Má nefna að framleiðendur Medal of Honor, sem er til á mörgum íslenskum heimilum, taka myndir af raunverulegum vopnum til að vopnin í leiknum séu nákvæmlega eins.  Sex milljónir eintaka hafa selst af síðustu útgáfu af leiknum.  Rannsóknir hafa hins vegar sýnt að því raunverulegri sem tölvuleikurinn er, því meiri áhrif hefur hann á þann sem spilar hann. 

Haustið 2001 kom Grand Theft Auto 3:Vice City á markaðinn.  Fáir tölvuleikir hafa valdið jafn miklu fjaðrafoki enda er siðleysið og ofbeldið allsráðandi.  Í Bretlandi seldust 250.000 eintök af leiknum á tveimur dögum og salan á leiknum nemur tugum milljarða króna.  GTA3 hafði verið u.þ.b. ár í sölu þegar íslenskir fjölmiðlar rönkuðu við sér og fólk áttaði sig á að börn á öllum aldri gátu keypt leikinn þó að hann væri bannaður innan 18 ára í Bretlandi.  Foreldar hafa reyndar iðulega fengið rangar upplýsingar um tölvuleiki hjá sölufólki og dæmi er um að foreldrar átta ára snáða hafi verið plataðir til að kaupa tölvuleik sem erlendis er ekki talinn við hæfi barna yngri en 11 ára. 

Aðeins einn af hverjum fimm tölvuleikjum er laus við ofbeldi.  Ástæðan er fyrst og fremst sú, skv. upplýsingum tölvuleikjasérfræðings, að það er miklu auðveldara að búa til tölvuleik þar sem markmiðið er að drepa en að búa til tölvuleik sem getur viðhaldið spennu í gegnum hvert borðið á eftir öðru án þess að ofbeldi sé beitt.

Fyrrum ofursti í bandaríska hernum og prófessor í sálfræði og herfræðum, Dave Grossman, heldur því blákalt fram að framleiðendur tölvuleikja séu að kenna börnum og unglingum að drepa á nákvæmlega sama hátt og bandaríski herinn þjálfar hermenn sína í að drepa óvininn.  Hann segir að tölvuleikir kenni börnum a) að þykja ofbeldi vera eðlilegur hluti af umhverfi sínu, b) að þykja skemmtilegt að sjá ofbeldi og dauða, c) að skjóta sjálfkrafa á „mannverur“, og d) að líta upp til þeirra sem beita ofbeldi.  Grossman er hatrammur andstæðingur ofbeldis í tölvuleikjum og bendir á að flughermir sé notaður til að þjálfa flugmenn í að fljúga og að á sama hátt geti ofbeldisleikir þjálfað börn í að drepa, sérstaklega svokallaðir fyrstu-persónu leikir þar sem barnið upplifir sjálft sig með vopn í hönd. 

Flestar þær erlendu vísindarannsóknir sem gerðar hafa verið á áhrifum tölvuleikja benda til að samband sé á milli notkunar barna á ofbeldisfullum tölvuleikjum og árásarhneigðar þeirra, þ.e.a.s. því meira sem börn nota slíka leiki, því árásarhneigðari eru þau.  Danskir vísindamenn við Kaupmannahafnarháskóla hafa hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að tölvuleikir hafi ekki áhrif á börn því að þau séu meðvituð um að um leik sé að ræða.  Auk þess hafi börn ávallt leikið sér í ofbeldisleikjum, t.d. í kúreka- og indjánaleikjum.  Bandarískur prófessor við Cornell-háskóla tekur ekki mikið mark á dönsku rannsókninni þar sem börn séu ekki fær um að gera sér grein fyrir þeim áhrifum sem tölvuleikir geti haft á þau. 

Sambandið á milli notkunar barna á ofbeldisfullum tölvuleikjum og árásarhneigðar hefur hingað til mælst minna en sambandið á milli áhorfs barna á ofbeldi í myndmiðlum og árásarhneigðar. En svo virðist sem nýir leikir hafi meiri áhrif en gamlir vegna þess hversu raunverulegir leikirnir eru orðnir. Hafa verður einnig í huga að börn hafa notað myndmiðla mun lengur en tölvuleiki.  Reyndar hafa sumir sérfræðingar talið að ofbeldi í tölvuleikjum sé hættulegra börnum en ofbeldi í sjónvarpi þar sem tölvuleikir séu ávanabindandi, börnin séu virkir þátttakendur í leiknum og að þau finni til samsvörunar með gerandanum. 

Ekkert var vitað um áhrif tölvuleikja á íslenska unglinga þar til fyrir tveimur árum er spurningalistar voru lagðir fyrir tæplega eitt þúsund unglinga á aldrinum 13 til 15 ára.  Í rannsókninni kom m.a. fram að svokallaðir SIMS-leikir voru í mestu uppáhaldi hjá unglingunum.  Counter-strike, sem spilaður er í gegnum Netið, var næstvinsælasti leikurinn og hinn umtalaði GTA3 var í þriðja sæti á vinsældalistanum.  Fimmtungur unglinga sagðist aldrei nota tölvuleiki, tæplega þriðjungur notar tölvuleiki í minna en eina klukkustund í viku, fimmtungur spilar í eina til þrjár klukkustundir í viku, fimmtungur í þrjár til 10 klukkustundir í viku og einn af hverjum tíu eyðir meira en 10 tímum í viku í að spila tölvuleiki.  Fjórir af hverjum tíu unglingum er með tölvuleikjatæki inni í herberginu sínu.

Yngri unglingar eyða meiri tíma í tölvuleiki en þeir sem eldri eru og piltar leika sér mun oftar og lengur í tölvuleikjum en stúlkur.  Einnig er athyglisvert að því verri sem tengsl unglinga eru við foreldrana, því meiri tíma eyða þeir í tölvuleiki.  Má ímynda sér að sumir unglingar noti tölvuleiki sem flóttaleið frá vandamálum inni á heimilum sínum. 

Í stórum dráttum má skipta tölvuleikjum í þrjá hópa, þ.e.a.s. ofbeldisleiki, íþróttaleiki og ofbeldislausa leiki (t.d. ýmsir spilaleikir, spurningaleikir og leikir sem ætlaðir eru ungum börnum).  Stúlkur leika sér aðeins meira í ofbeldislausu leikjunum en piltar en piltar leika sér mun meira í ofbeldisleikjum en stúlkur.  Kom skýrt fram í rannsókninni að unglingar sem eiga góð samskipti við foreldra sína og búa við umhyggju og alúð heima fyrir eru líklegri til að leika sér í ofbeldislausum leikjum eða íþróttaleikjum en þeir unglingar sem eiga slæm samskipti við foreldra sína.

Síðast en ekki síst leiddi rannsóknin í ljós að þeir unglingar sem leika sér mikið í tölvuleikjum sem innihalda ofbeldi, eru líklegri en jafnaldrar þeirra til að beita aðra ofbeldi.  Ofbeldislausir leikir og íþróttaleikir hafa engin áhrif á árásarhneigð unglinga.  Full ástæða er því fyrir íslenska foreldra að hafa áhyggjur af notkun barna sinna á ofbeldisleikjum.

Að lokum skal bent á að skv. 94. gr. barnaverndarlaga sem tóku gildi 1. maí, 2002, ber foreldrum að vernda börn sín gegn ofbeldisefni með því að koma í veg fyrir að slíkt efni komi þeim fyrir sjónir.  Þetta lagaákvæði á jafnt við um ofbeldi í kvikmyndum, sjónvarpsþáttum og tölvuleikjum. 

Birt með leyfi höfundar.